Nazwa lokalna: nyangbai  lub landai  (język toma)

Pochodzenie: Loma/Toma (Wybrzeże Kości Słoniowej, Gwinea, Liberia)

Datowanie: II połowa XX w. 

Wymiary: wys. 56 cm, szer. 24,5 cm, gł. 8,0 cm

Wykonanie: drewno

Techniki: rzeźbiarskie

Pozyskał: Jacek Łapott, artisana, Grand Bassam (Wybrzeże Kości Słoniowej), 2001 r.

Opis:

Toma to jedna z licznych populacji Mande, która przybyła z północnego regionu sawanny do zalesionego pasma zachodniej Afryki w burzliwych czasach schyłku świetności Imperium Malijskiego (1230-1670) [Picton 1999: 362]. Sami siebie nazywają Loma, etnonim Toma nadali im Francuzi w czasach kolonialnych. W XIX w. podstawą ich utrzymania było rolnictwo i handel niewolnikami, od czasów kolonialnych głównym produktem eksportowym jest ryż i olej palmowy [Béavogui Facinet, 1991]. Współcześnie większość (150 tys.) Toma zamieszkuje górzysty zalesiony region północnej Liberii.

W przeszłości najbardziej godnymi uwagi ich formami rzeźbiarskimi były długie drewniane maski, które łączyły cechy ludzkie i zwierzęce. Nosili je tylko mężczyźni z męskiego stowarzyszenia Poro, które regulowało kwestie związane z użytkowaniem ziemi, handlem, organizowało prace rolne, inicjacje, małżeństwa.

Maska nyangbai  przedstawia żonę wielkiego ducha lasu. Widoczne są uproszczone (bydlęce lub antylopie) rogi ponad zaokrąglonym czołem nad krótkim, abstrakcyjnie ukształtowanym nosem, oraz duże płaszczyzny twarzy [Picton 1999: 362]. Prezentowana maska na rewersie ma wyraźnie ślady użytkowania – wypolerowane miejsca, gdzie czoło i nos tancerza dotykały maski.

Największa maska ​​Toma mierzyła 1,82 m wysokości, miała zęby krokodyla, przesadny nos i czoło oraz ogromną wiązkę piór drapieżnych ptaków z tyłu. Dla Toma i ich sąsiadów Bandi, było to przerażające oblicze głównego ducha lasu Dandai (Landa, Landai). Jednym z „zadań” maski było symboliczne pożeranie chłopców podczas inicjacji, dzięki czemu mogli się oni odrodzić jako mężczyźni. Te ogromne maski rzadko występują w kolekcjach [Picton 1999: 362].

Bibliografia:

Béavogui Facinet, 1991, Contribution à l'histoire des Loma de la Guinée forestière, de la fin du XIXe siècle à 1945, doktorat [https://www.theses.fr/1991PA070030].

Delange Jacqueline, 1967, Arts et peuples de l’Afrique noire, Paris: Éditions Gallimard.

Picton John, 1999, West Africa and the Guinea Coast, w: Phillips Tom (red.) – Africa. The art of a continent, Munich-Berlin-London-New York: Prestel, ss. 327-477.

Leuzinger Elsy, 1961, Africa Nera, Milano: Il Saggiatore.

Trojan Alina, 1973, Sztuka Czarnej Afryki, Warszawa: Wiedza Powszechna.

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik