Pochodzenie:
MŻo/A/3575: Aduma (Gabon)
MŻo/A/3578: Fang (Kamerun)
MŻo/A/3579: Fang (Kamerun)
MŻo/A/3580: Bamum (Kamerun)

Nazwa własna:
MŻo/A/3575: mvudi
MŻo/A/3578: ngil
MŻo/A/3579: ngil
MŻo/A/3580: ngoin

Datowanie:
MŻo/A/3575: lata 90. XX w.
MŻo/A/3578: lata 90. XX w.
MŻo/A/3579: II poł. XX w.
MŻo/A/3580: lata 90. XX w.

Wymiary:
MŻo/A/3575: wys. 35,0 cm, szer. 13,5 cm, gł. 4,5 cm
MŻo/A/3578: wys. 28,0 cm, szer. 14,5 cm, gł. 10,5 cm
MŻo/A/3579: wys. 42,0 cm, szer. 21,0 cm, gł. 11,0 cm
MŻo/A/3580: wys. 36,0 cm, szer. 27,0 cm, gł. 15,0 cm

Wykonanie:
drewno

Techniki:
rzeźbiarskie

Pozyskał:
MŻo/A/3575: Jacek Łapott, artisana, Kampala (Uganda), 2007 r.
MŻo/A/3578: Jacek Łapott, artisana, Foumban (Kamerun), 2005 r.
MŻo/A/3579: Jacek Łapott, artisana, Foumban (Kamerun), 1977 r.
MŻo/A/3580: Jacek Łapott, artisana, Foumban (Kamerun), 2005 r.

Opis:

Ludy (Aduma, Fang, Bamum) należą do wielkiej grupy ludów Bantu. Zamieszkują Kamerun, Gabon i Gwineę Równikową. Ich sztuka, dostępna na rynku pamiątkarskim daleko od ich siedzib, cieszy się dużą popularnością wśród turystów i kolekcjonerów. Przykładem może być maska Aduma zakupiona w Ugandzie.

Aduma mieszkają głównie na południowym brzegu górnej Ogoou w Gabonie. W tradycyjnych przekazach, przybyli ze wschodu lub południowego wschodu. Znani są jako doskonali szkutnicy i żeglarze. Handlowali łodziami i niewolnikami, których wymieniali na europejską broń i tkaniny. Później obiektami wymiany stały się także heban, kość słoniowa i guma.

Prezentowany typ maski (MŻo/A/3575),  uważany za jeden z najstarszych znanych w Afryce Równikowej, występuje w całym wschodnim Gabonie. Przypisanie takich masek Aduma tłumaczy fakt, że Europejczycy we wczesnych okresach eksploracji tego regionu, często zatrudniali Aduma jako przewodników, a ci dostarczali im owe maski. W rzeczywistości dokładne pochodzenie tych masek pozostaje niejasne. Pierre Sallee tak opisał mieszkańców regionu: „Okande (których teraz prawie już nie ma) są, wraz z Aduma, wielkimi żeglarzami na rzece Ogowe; uważa się, że ludy te odpowiedzialne są za przekazywanie i rozpowszechnianie typowych form rzeźbiarskich ludów Górnego Ogowe (Aduma, Bawandji, Obamba). Ich kształty charakteryzują się zestawieniem stałej masy i powierzchni z geometrycznymi plamami koloru i wystającym czołem, tworzącym bardzo głębokie oczodoły oddzielone wirową linią grzbietu nosa” [Biebuyck, Herreman 1999: 315]. Przez ostatnie pół wieku maski te były wykorzystywane podczas uroczystych tańców związanych z ważnymi rytuałami społecznymi. Ich pierwotna funkcja jest gorzej udokumentowana. Elementy geometryczne twarzy można znaleźć zarówno na powierzchni, jak i na reliefach (wystające czoło, nos) niektórych relikwiarzy mbulungulu [Biebuyck, Herreman 1999: 315, il. 4.87].

Lud Fang zamieszkuje głównie Gwineę Równikową, gdzie stanowi około 85% całkowitej populacji [Stokes 2009]. Dzieła sztuki ludu Fang, wykonywane są głównie z drewna, żelaza i steatytu. Ich drewniane maski i rzeźby bóstw i przodków można oglądać w wielu muzeach na całym świecie. Odkrycie dzieł sztuki Fang było źródłem inspiracji dla większości europejskich dzieł awangardowych powstałych w XX w. [Kaehr 2007]. Większość dzieł sztuki jest wykorzystywana podczas ceremonii lub pełni funkcję relikwiarzy. Wykonywane są głównie przez mężczyzn. Istnieją powody, by sądzić, że wiele z tych relikwiarzy powstało podczas migracji ludu Fang jako forma przenośnego pochówku. Maski ludu Fang – charakteryzują się białymi, pociągłymi twarzami, wąskimi, ledwo zauważalnymi szczelinami na oczy i brakiem otworu na usta. Kolor biały stosowany w polichromii masek symbolizuje śmierć i żałobę. Efekt uzyskuje się dzięki pokryciu powierzchni maski glinką kaolinową. Wydłużony kształt masek stanowi przeciwieństwo okrągłych, przypominających twarz małego dziecka, relikwiarzy. Umożliwiający deformację głosu brak otworu na usta utrudnia precyzyjną identyfikację tancerza [Perec-Nodzyńska 2012: 114].

Lekkie maski taneczne w stylu ngil reprezentowały ducha przodka i wykorzystywane były przez stowarzyszenia zajmujące się wymiarem sprawiedliwości (MŻo/A/3578, 3579). Odgrywały ważną rolę w przywracaniu porządku społecznego. „Te białe, wydłużone i niewzruszone twarze dobrze nadawały się do wykonywania poleceń wydawanych przez usta” [Meyer 2001: 98].  Znaki na twarzy, abstrakcyjne rysy i mocne, eleganckie linie są typowe dla masek Fang, które były jednymi z najbardziej wpływowych w sztuce współczesnej XX w. [informacje uzyskane od kolekcjonera J. Łapotta]. „Ten typ masek używany był przez, nieistniejące obecnie, stowarzyszenie Ngil, które pełniło funkcję lokalnych inkwizytorów, wskazując podejrzanych o kontakt z czarami, torturując ich i dokonując rytualnych zabójstw. Władza kolonialna zakazała tego typu praktyk po 1919 roku” [Perec-Nodzyńska 2012: 114].

Bamum to jeden z liczniejszych ludów zamieszkujących Kamerun, który w XVII w. utworzył królestwo – od końca XIX w. weszło ono w skład niemieckiego protektoratu, a po I wojnie światowej przeszło pod zarząd francuski. Podstawą utrzymania jest rolnictwo, rzemiosło a także handel. Bamum znani są ze swej wyrafinowanej sztuki. Jej rozkwit nastąpił za czasów sułtana Bamum, Njoya, rezydującego w Fumban. Był on wybitną osobistością początku XX w. i wielkim propagatorem kultury i sztuki. Warsztaty królewskie produkowały przede wszystkim maski, wyroby z mosiądzu, tkaniny drukowane i haftowane, kielichy w kształcie rogów ozdobione reliefem i duże fajki. Na wypadek żałoby sąsiedni władcy wysyłali na dwór posłańców w maskach, aby wypędzali duchy. Figury, trony były wspaniale zdobione wielobarwnymi szklanymi koralikami [Leuzinger 1960: 154]. Domena wizualna to miejsce, w którym Bamumowie mogli zaprezentować swoją siłę i dominację w swoim stanie. Sztuka służyła jako przypomnienie historycznego rozwoju i supremacji ludu Bamum [Geary 1998: 15-16].

Prezentowana maska taneczna (MŻo/A/3580) wykorzystywana była w trakcie ceremonii pogrzebowych znanych osobistości. Wykonana w klasycznym stylu przedstawia twarz ludzką o plastycznie opracowanych, realistycznych rysach, w ozdobnej fryzurze, z ażurowymi otworami oczu i ust. Maski najczęściej zdobione były kolorowymi koralikami, a także mosiężną lub miedzianą blachą.

Bibliografia:

Biebuyck Daniel, Frank Herreman, 1999, Central Africa, w: Phillips Tom (red.) – Africa. The art of a continent, Munich-Berlin-London-New York: Prestel, s. 231-325.

Geary Christraud M., 1988, Art. and Political Process in the Kingdoms of Bali-Nyonga and Bamum (Cameroon Grassfields), „Canadian Journal of African Studies”, t. 22 (1): 11–41.

Jeffreys M. D. W., 1950, The Bamum Coronation Ceremony as described by king Njoya, „Africa: Journal of the International African Institute”, t. 20 (1), s. 38–45.

Kaehr Roland, 2007, A Masterwork That Sheds Tears... and Light: A Complementary Study of a Fang Ancestral Head, „UCLA James S. Coleman African Studies Center”, t. 40, s. 44–57.

Leuzinger Elsy, 1961, Africa Nera, Milano: Il Saggiatore.

Meyer Laure, 2001, Afrique Noire. Masques, sculptures, bijoux, Paris: Pierre Terrail.

Paulme Denise, 1956, Les Sculptures de l’Afrique Noire, Paris: Presses Universitaire de France.

Perec-Nodzyńska Katarzyna, 2012, Kolekcja gwinejska Agnieszki Janarek. Mrs Agnieszka Janarek’s Guinea collection, [w:] Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.) Maska afrykańska między sacrum a profanum. African Mask – Between the Sacred and the Profane, Żory – Katowice: Muzeum Miejskie w Żorach – Muzeum Historii Katowic, s. 111-129.

Stokes Jamie, 2009, Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, Nowy Jork: ‎ Facts on File, s. 225–227.

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik