Nosidło: MŻo/A/4038
Zabawka: MŻo/A/4072
Tabliczka: MŻo/A/4073

 Pochodzenie: Tuaregowie (Mali, Niger)

Nazwa lokalna: MŻo/A/4073: asselum (j. tamaszek)

Datowanie:
MŻo/A/4038: II połowa XX w.
MŻo/A/4072: II połowa XX w.
MŻo/A/4073: II połowa XX w.

Wymiary:
MŻo/A/4038: dł. 95,0 cm, szer. 66,0 cm
MŻo/A/4072: wys. 36,0 cm, szer. 6,0 cm, gł. 17,0 cm
MŻo/A/4073: dł. 31,5 cm, szer. 13,0 cm, gł. 1,0 cm

Surowce:
MŻo/A/4038: skóra owcza
MŻo/A/4072: skóra, drewno
MŻo/A/4073: drewno

Techniki:
MŻo/A/4038: garbarskie
MŻo/A/4072: mieszane
MŻo/A/4073: snycerskie, pisarskie

Pozyskał:
MŻo/A/4038: Adam Rybiński, obóz, okolice Timia, Niger, 2003 r.
MŻo/A/4072: Adam Rybiński, antykwariat, Francja, 2013 r.
MŻo/A/4073: Adam Rybiński, sklepik, Agadez, Niger, 2004 r.

Opis:

Tym razem prezentujemy przedmioty z kolekcji saharyjskiej Adama Rybińskiego związane z etapami życia dziecka. Począwszy od okresu niemowlęctwa – nosidło do noszenia dziecka (MŻo/A/4038), poprzez wiek dziecięcy, który możemy zilustrować zabawką przedstawiającą antylopę (MŻo/A/4072), aż do wieku szkolnego, którego symbolem może być tabliczka do pisania (MŻo/A/4073).

Nosidło dla niemowlęcia, tak jak większość przedmiotów używanych przez Tuaregów, wykonane jest ze skóry. Jest to wygarbowany płat skóry, najprawdopodobniej kozy, od strony zewnętrznej barwiony, z paskiem ułatwiającym noszenie dziecka. Warsztat kaletnika, wykonującego tego typu przedmioty, wygląda dość skromnie jeśli chodzi o narzędzia. Najbardziej rzucającym się w oczy elementem wyposażenia jest przypominający niską ławę stół, na którym przeprowadza się zasadniczą część procesu garbowania [Göttler 1989: 234]. Tuaregowie posługują się wieloma terminami na określenie „skóra” tak w odniesieniu do „skóry” garbowanej, jak i niegarbowanej. Określenie „skóra” musi być doprecyzowane –  należy zdefiniować o skórę jakiego zwierzęcia chodzi. Tuaregowie z okolic Timbuktu na określenie skóry samca gazeli używają terminu elamuadam, a na samicy gazeli elamentadamit [inf. Mohamed Ag]. Duński etnolog Johannes Nicolaisen w połowie XX wieku opisał to zjawisko na przykładzie Tuaregów zamieszkujących znajdujący się w Algierii region Ahaggar [1963: 270].

Zabawki tuareskie należą do rzadkości w kolekcjach muzealnych. Wynika to z faktu, że w inwentarzu tuareskim są one rzadko spotykane. Nie są one niezbędne do życia koczowniczego, tak jak namiot, maty, wory, broń. Prezentowana zabawka przedstawia dzikie zwierzę, a biorąc pod uwagę wielkość poroża, można podejrzewać, że jest to antylopa (Addax nasomaculatus). Pierwotnie ten gatunek antylopy występował na całej Saharze, od Mauretanii po Sudan [Don, Reeder 2005]. Obecnie adaks pustynny należy do najrzadziej spotykanych gatunków antylop. Spadek liczebności tych zwierząt jest rezultatem polowań [Kowalski i in.: 1991]. Zabawki dzieci wykonują własnoręcznie. „Z gliny lepią stada zwierząt lub naczynia kuchenne. Z patyków, kości i gałganków robią ludziki lub zwierzęta” [Rybiński 2015: 38]

 Tabliczka do pisania wykonana jest z drewna, pisze się po niej zaostrzonym patykiem lub kawałkiem trzciny. Atrament robiony jest z surowców roślinnych, a więc jest łatwo zmywalny. Tabliczki tego typu są bardzo popularne w strefie Sahelu – przede wszystkim służą uczniom do nauki kaligrafii w szkołach koranicznych. Mogą też być wykorzystywane przez znachorów – piszą na nich fragmenty Koranu, które następnie zmywają wodą, czynność tę powtarzają kilkakrotnie. Uzyskana w ten sposób ciecz pełni rolę lekarstwa, m.in. na choroby umysłowe.

Bibliografia:

Don Elis Wilson, Reeder DeeAnn M. (red.), 2005, Addax nasomaculatus, w: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference, Johns Hopkins University Press.

Göttler Gerhard, 1989, Die Tuareg. Kulturelle Einheit und regionale Vielfalt eines Hirtenvolkes, Köln: DuMont.

Kowalski Kazimierz, Adam Krzanowski, Henryk Kubiak, G. Rzebik-Kowalska, L. Sych, 1991, Mały słownik zoologiczny: Ssaki, Warszawa: Wiedza Powszechna.

Łapott Jacek, 1999, Tuaredzy i ich kultura w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie” t. 44, s. 387-438.

Nicolaisen Johannes, 1963, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with Particular Reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen: The National Museum of Copenhagen.

Rybiński Adam, 2015, Błękitne miraże. Kolekcja tuareska Adama Rybińskiego, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne.

Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik