Misa: MŻo/A/4059
Warzecha: MŻo/A/4066
Pojemnik na masło: MŻo/A/4067
Pojemnik na masło: MŻo/A/4068
Młotek: MŻo/A/4070
Taca: MŻo/A/4074

 Pochodzenie: Tuaregowie (Mali, Niger, Algieria)

Nazwa lokalna:
MŻo/A/4059: torosart (j. tamaszek)
MŻo/A/4066: ammola (j. tamaszek)
MŻo/A/4067: tahattint (j. tamaszek)
MŻo/A/4068: tahattint (j. tamaszek)
MŻo/A/4070: afedis (j. tamaszek)
MŻo/A/4074: teseyt, fanji (j. tamaszek)

Datowanie:
MŻo/A/4059: początek XX w.
MŻo/A/4066: połowa XX w.
MŻo/A/4067: połowa XX w.
MŻo/A/4068: połowa XX w.
MŻo/A/4070: II połowa XX w.
MŻo/A/4074: II połowa XX w.

Wymiary:
MŻo/A/4059: wys. 15,0  cm, śr. 23,3 cm
MŻo/A/4066: dł. 38,5 cm, śr. 9,2 cm, gł. 2,0 cm
MŻo/A/4067: wys. 46,0 cm, śr. 20,0 cm
MŻo/A/4068: wys. 28,0 cm, śr. 15,5 cm
MŻo/A/4070: dł. 21,1 cm, szer. 10,6 cm, gł. 3,0 cm
MŻo/A/4074: śr. 29,3 cm, gł. 1,0 cm

Surowce:
MŻo/A/4059: drewno
MŻo/A/4066: drewno
MŻo/A/4067: ceramika, skóra
MŻo/A/4068: kozia skóra, drewno
MŻo/A/4070: metal
MŻo/A/4074: trawa, włókna roślinne

Techniki:
MŻo/A/4059: snycerskie
MŻo/A/4066: snycerskie
MŻo/A/4067: garncarskie, garbarskie
MŻo/A/4068: snycerskie, garbarskie
MŻo/A/4070: kowalskie
MŻo/A/4074: plecionkarskie

Pozyskał:
MŻo/A/4059: Adam Rybiński, antykwariat, Hautefond, Francja, 2019 r.
MŻo/A/4066: Adam Rybiński, obóz, okolice Gao, Mali, 2008 r.
MŻo/A/4067: Adam Rybiński, obóz, okolice Douentza, Mali, 2008 r.
MŻo/A/4068: Adam Rybiński, eBay, Paryż, Francja, 2015 r.
MŻo/A/4070: Adam Rybiński, sklepik, Iferouan, Niger, 2003 r.
MŻo/A/4074: Adam Rybiński, targ, Tamanrasset, Algieria, 1974 r.

Opis:

Prezentowane przedmioty związane są z przygotowywaniem posiłków, co jest domeną kobiet, i herbaty, czym zajmują się mężczyźni.

Posiłki podaje się w drewnianych pięknie zdobionych misach (MŻo/A/4059) – w przypadku pęknięcia misy, co często się zdarza (chociażby ze względu na przemieszczanie się, wędrówki ich właścicieli), reperowana jest ona z użyciem pofalowanego drutu. Estetycznie wykonana naprawa dodaje naczyniu uroku. W przeciwieństwie do rolników, z którymi Tuaregowie sąsiadują od południa, nie używają oni mis wykonanych z tykwy, gdyż są one bardzo kruche i w czasie transportu uległyby zniszczeniu.

Przygotowany i włożony do misy posiłek przykrywany jest ozdobną tacą (MŻo/A/4074) w ochronie przed insektami, piaskiem i kurzem. Tace wykonywane są przez kobiety, z pospolitych traw, techniką spiralną, na zewnątrz wykończane są barwionymi włóknami roślinnymi i należą do podstawowego wyposażenia namiotu – wykorzystywane najczęściej też przez kobiety przy przygotowywaniu posiłków, począwszy od mielenia mąki po podawanie gotowego pieczywa. Służą także do przykrywania różnego rodzaju naczyń, by nie dostawały się do nich owady, a także do rozniecania ognia.

Pojemniki na mleko i jego przetwory (MŻo/A/4067-4068) – najpopularniejszym przetworem jest masło, tratowane jako luksusowy dodatek do potraw. Do produkcji masła używa się najczęściej mleka koziego, ze względu na pospolitość występowania kóz. W normalnych warunkach wypasu, w okresie laktacji trwającym około sześciu miesięcy koza produkuje około jednego litra mleka dziennie. Kozy doi się rano i wieczorem, jest to zajęcie głównie kobiet [Göttler 1989: 93]. Prezentowane pojemniki tego typu wykonane są głównie ze skóry, a tylko niektóre ich elementy (np. korek) z drewna, i zazwyczaj pozbawione są ornamentów.

Wraz z pojawieniem się w tuareskim menu herbaty, w kuchniach tuareskich pojawił się i cukier – sprzedawany zwykle przez handlarzy herbatą, w postaci dużych grud, do których rozbijania służą charakterystyczne młotki (MŻo/A/4070). Młotki te wykonywane z białego metalu, mają prosty kształt, chociaż niektórzy zwracają uwagę na jego elementy „barokowe”, charakterystyczne dla wszystkich młotków cukrowych na Saharze Zachodniej. W trakcie parzenia (a właściwie gotowania) herbaty, mistrz ceremonii odcina odpowiednie kawałki cukru i gotuje je razem z herbacianymi liśćmi. Owych młotków Tuaregowie używają także do odłupywania grudek soli z tafli solnych wydobywanych na Saharze. Herbatę pije się nie tylko po każdym posiłku, ale także w jego trakcie, to niezbędny luksus na każdym spotkaniu towarzyskim [Göttler 1989: 208]. Zwyczaj parzenia herbaty upowszechnił się także u rolników sąsiadujących z Tuaregami. Nie używają oni młotków do cukru, w użyciu jest bowiem cukier sypki, kupowany w niewielkich woreczkach foliowych. Swoją herbatę nazywają oni „tuareską”.

Najbardziej niepozornym z prezentowanych obiektów wydaje się być powszechnie znana również nam warzecha (MŻo/A/4066), która nie posiada oryginalnego zdobnictwa. Tak jak i u nas służy do mieszania i nalewania posiłków przygotowanych najczęściej z ziaren zbóż. Na niektórych obszarach ziarna mielone są w żarnach, a mąka zsypywana jest na tace obszyte skórą, współcześnie wzmacniane od spodu tkaniną fabryczną. Są także tereny, gdzie żarna nie są znane, a ziarna rozbijane są przez kobiety w stępach, np. w okolicach Gorom-Gorom w północnej części Burkiny Faso.

Bibliografia:

Göttler Gerhard, 1989, Die Tuareg. Kulturelle Einheit und regionale Vielfalt eines Hirtenvolkes, Köln: DuMont.

Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).

Sidiki Aysata, informacje uzyskane w trakcie targów SIOA w Wagadugu w 2024 r.

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik