Pochodzenie:
MŻo/A/4035: Tuaregowie (Gao, Mali)
MŻo/A/4036: Tuaregowie (Gao, Mali)
MŻo/A/4075: Tuaregowie (Niger, Mali)
MŻo/A/4076: Tuaregowie (Niger, Mali)
MŻo/A/4077: Tuaregowie (Niger, Mali)

Nazwa lokalna:
MŻo/A/4069: tasassarut (j. tamaszek)
MŻo/A/4075: iratimen, tenba-tenba (j. tamaszek)
MŻo/A/4076: tele (j. tamaszek)
MŻo/A/4077: tele (j. tamaszek)

Datowanie:
MŻo/A/4035: 2007 r.
MŻo/A/4036: połowa XX w. 
MŻo/A/4075: około 2010 r.
MŻo/A/4076: II połowa XX w. 
MŻo/A/4077: II połowa XX w. 

Wymiary:
MŻo/A/4035: dł. 18 cm, śr. 8 cm
MŻo/A/4036: dł. 30 cm, szer. (u podstawy) 23,5 cm
MŻo/A/4075: dł. 31,5 cm, szer. 14 cm, gł. 4,5 cm
MŻo/A/4076: śr. 54 cm, wys. 26 cm
MŻo/A/4077: śr. 27, 2 cm, wys. 23 cm

Surowce:
MŻo/A/4035: skóra
MŻo/A/4036: skóra
MŻo/A/4075: skóra
MŻo/A/4076: włókno roślinne, skóra
MŻo/A/4077: włókno roślinne, skóra

Techniki:
MŻo/A/4035: obróbki skóry
MŻo/A/4036: obróbki skóry
MŻo/A/4075: obróbki skóry
MŻo/A/4076: obróbki skóry, plecionkarskie
MŻo/A/4077: obróbki skóry, plecionkarskie

Pozyskał:
MŻo/A/4035: Adam Rybiński, sklep z pamiątkami na lotnisku, Gao (Mali), 2007 r.
MŻo/A/4036: Adam Rybiński, sklepik, Gao (Mali), 1974 r.
MŻo/A/4075: Adam Rybiński, antykwariat, nieznane (Francja), 2014 r.
MŻo/A/4076: Adam Rybiński, antykwariat, Paryż (Francja), 2015 r.
MŻo/A/4077: Adam Rybiński, antykwariat, Paryż (Francja), 2014 r.

Opis:

Tuaregowie prawie wszystkie rzeczy wykonują sami: liczne wyroby skórzane (od plandeki namiotu, przez sandały typu imerkeden, po małe skórzane torby), wyroby drewniane (łyżki, ramy namiotów i siodła), większość wyrobów tkackich, naczynia gliniane. W przypadku, gdy przedmiot musi zostać wykonany szczególnie dobrze, pięknie lub trwale, lub też kiedy wymagana jest obróbka metali, przerasta to umiejętności nomadycznego hodowcy bydła. W tej sytuacji pasterze zwykle powierzają produkcję wyspecjalizowanym rzemieślnikom ze środowiska Tuaregów, zwanych eneden (kowale) [Göttler 1989: 229].

Małe, pięknie zdobione torebki, sakiewki (MŻo/A/4035) należą, obok drewnianych pudełek obciągniętych skórą oraz broni (sztylety), do typowych wyrobów pamiątkarskich nabywanych przez turystów. Kupić je można na ulicznych straganach usytuowanych w pobliżu hoteli, od wędrownych handlarzy, a także na lotniskach, jako typową pamiątkę z Mali. Są to najczęściej małe przedmioty, muszą bowiem bez trudu zmieścić się w bagażu. Dlatego też duże miecze nie cieszą się większym zainteresowaniem. Prezentowana torebka odróżnia się od tradycyjnych, używanych dawniej przez Tuaregów, techniką wykonania ornamentu. Dawniej dominowały tradycyjne barwniki oraz technika „podnoszonej skóry”, współcześnie dominuje rysunek wykonany za pomocą mazaków.

Torebka na tytoń (MŻo/A/4036) wykonana została i użytkowana była przez byłych tuareskich niewolników zwanych Bella (Bellah). Prowadzą oni koczowniczy tryb życia głównie w rejonie okresowej rzeki Béli (Burkina Faso), dopływu Nigru. Obecnie Bellah zamieszkują południowe regiony Mali (Ségou, Koulikoro i Mopti), a także w północnych i północno-wschodnich regionach tradycyjnie zdominowanych przez Tuaregów. Prezentowany obiekt nosi ślady długiego użytkowania, pozyskany został przed etnologa prowadzącego badania terenowe. Zniszczone, używane przedmioty nie leżą w sferze zainteresowania turystów, w przeciwieństwie do wspomnianej wyżej sakiewki.

Sandały imerkeden (MŻo/A/4075), nadające się szczególnie do chodzenia po górach, wykonywane są przez kobiety, z trzech warstw skóry wielbłądziej bądź wołowej (w zależności od regionu). Do szycia sandałów w Ahaggarze (Algieria) Tuaregowie używają dużego szydła zwanego éndel [Rybiński 1999: 107; Göttler 1989: 235; Nicolaisen 1963: 271, 279]. Wytwarzanie sandałów szczegółowo opisuje Henri Lhote. N​iegarbowaną skórę przeznaczoną na podeszwę kładzie się na płaski kamień, a następnie ubija kawałkiem drewna. Następnie zmiękcza się w mokrym piasku, później ponownie ubija się drewnem. W ten sposób zmiękczoną skórę natłuszcza się masłem, łojem lub tłustymi substancjami roślinnymi. Po raz kolejny ubija się skórę, by tłuszcz mógł wniknąć w pory skóry. Podeszwa sandała wykonana jest z dwóch warstw tak przygotowanej skóry, na wierzch kładzie się garbowany kawałek skóry owczej, farbowanej i zdobionej. Te trzy warstwy są zszyte razem. Na koniec sandał wyposażany jest w skórzany pasek, który przechodzi pomiędzy pierwszym i drugim palcem, a pasek ten ponownie łączy się z szerszym skórzanym paskiem przyszytym po obu stronach tylnej części sandała, tak by pasek podpierał podbicie [Lhote 1950d, s. 514 i nast.]. Opisane sandały były bardzo popularne, noszone na co dzień głównie przez biedniejsze warstwy społeczne. Najbogatsi, np. Kel Ahaggar, zamieszkujący południową Algierię, nosili produkowane przez Hausa, piękne sandały zwane tissellebatin i ikoumelliten [Rybiński 1999: 131].

Charakterystycznym nakryciem głowy dla Tuaregów jest zawój na głowę tagelmust (j. tamaszek), używany na co dzień i od święta. Ten element stroju noszony jest głównie przez szlachetnie urodzonych [Rybiński 2015: 20-21]. Tuareski pasterz zaliczany jest do niższych warstw społecznych, bardzo często wywodzący się z dawnych niewolników. Różnica w majętności widoczna jest przede wszystkim w stroju. Biedni pasterze za nakrycie głowy mają różnego rodzaju wyplatane  kapelusze z wykończeniami ze skóry (MŻo/A/4076, 4077). Prawdziwi pasterze Tuarescy (np. grupa Kel Ferwan) nie noszą kapeluszy. W kraju północnych Tuaregów (południowa część Algierii) pasterze noszą czasami duży kapelusz upleciony z liści palmy daktylowej, znany jako télé, w dosłownym tłumaczeniu oznacza „cień” (MŻo/A/4076). Jednakże kapelusze tego rodzaju nigdy nie są produkowane przez pasterskich Tuaregów, a nabywają je oni od prowadzących osiadły tryb życia rolników. Kapelusze tego samego typu są bardzo powszechne dalej na północ w Afryce, gdzie noszą je nie tylko kobiety, ale także mężczyźni, i uważam, że kapelusze tego rodzaju pojawiły się u   Tuaregów dzięki Arabom, którzy przybyli do Ahaggar (południowa Algieria) w połowie XIX w. [Nicolaisen 1963: 286].

Bibliografia:

Gabus Jean, 1958, Au Sahara. Arts et symboles, Neuchâtel: A la Baconnière.

Göttler Gerhard, 1989, Die Tuareg. Kulturelle Einheit und regionale Vielfalt eines Hirtenvolkes, Köln: DuMont.

Nicolaisen Johannes, 1963, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with Particular Reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen: The National Museum of Copenhagen.

Lhote Henri, 1950, Les sandales, „Mémoires de l’IFAN” t. 10, s. 512-533.

Łapott Jacek, 1999, Tuaredzy i ich kultura w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie” t. 44, s. 387-438.

Rybiński Adam, 1999, Tuaregowie z Sahary, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie Dialog.

Rybiński Adam, 2015, Błękitne miraże. Kolekcja tuareska Adama Rybińskiego, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne.

Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik