W imię Boże. Amen

Rekonstrukcja aktu księcia Władysława Opolskiego, w którym decyduje o powstaniu Żor, jako punkt wyjścia do rozważań na temat wyglądu, treści i losów tego dokumentu.

W lutym 2023 roku w Muzeum Miejskim w Żorach odbyło się wydarzenie oficjalnie kończące rok obchodów 750-lecia miasta. W jego trakcie zaprezentowano najnowszy obiekt, który wszedł w skład muzealnych zbiorów: pergaminowy dokument opatrzony woskową pieczęcią, mówiący o tym, że książę Władysław postanawia w miejscu istniejącej już wsi o nazwie Żory założyć miasto. Niestety, nie jest to oryginał wystawiony w 1272 roku. Wszystko wskazuje na to, że nie przetrwał on do naszych czasów. Muzeum wzbogaciło się o rekonstrukcję dokumentu autorstwa dr. Wojciecha Schäffera, dyrektora Archiwum Archidiecezji Katowickiej. Treść jest oparta na osiemnastowiecznym odpisie przechowywanym w Archiwum Państwowym w Pszczynie. Natomiast forma dokumentu, zarówno dukt pisma, materiał, z którego go wykonano oraz jego wykończenie, zostały przez dr. Schäffera zrekonstruowane na wzór zachowanych dokumentów z raciborskiej kancelarii księcia Władysława Opolskiego [Cyganek 2023: 79]. 

Stworzeniu tej rekonstrukcji, która obecnie eksponowana jest w jednej z muzealnych gablot, przyświecał przede wszystkim cel edukacyjny: Dostęp do oryginalnych dokumentów z epoki średniowiecza, przechowywanych w archiwach jest siłą rzeczy utrudniony, a dla szerokiej publiczności wręcz niemożliwy. W tym zaś konkretnym przypadku osiemnastowieczny odpis dokumentu, opublikowany kiedyś w formie fotokopii w książce Idziego Panica [Panic 2000: 89–90], zupełnie nie odzwierciedla rzeczywistego, pierwotnego wyglądu dokumentu, który ma dla Żor tak duże znaczenie. Korzystając zatem z okazji jego rekonstrukcji, warto przyjrzeć się dokładniej zarówno samemu dokumentowi wydanemu przez księcia Władysława, jak i jego losom.

Opisując go, trzeba stwierdzić jasno, że nie jest to dokument nadający Żorom prawa miejskie, ani nawet wprost akt lokacji miasta [Panic 2000: 83–91]. Akt ten nie był bowiem skierowany ani do rzeczywistych mieszkańców Żor (w chwili powstania byli to jedynie poddani chłopi), ani do potencjalnych osadników, czy też do zasadźcy, który miał ich sprowadzić. Był to, co stwierdził już, Augustin Weltzel w swej monografii Żor wydanej w 1888 roku, dokument stwierdzający zmianę własności dwóch wiosek: należącej do dworzanina, książęcego rycerza Chwalisza, miejscowości Żory (oryg. Sari), i wsi Ściernie, którą wspomniany Chwalisz otrzymał od księcia Władysława w zamian za Żory. Uzasadnieniem tej wymiany była chęć „podniesienia majątku Żory do rangi miasta” [Weltzel 1888: 15]. Ponieważ odbiorcą wystawionego w książęcej kancelarii dokumentu był Chwalisz, większość treści dokumentu zawiera opis wsi Ściernie, jej granic, a także dodatkowych przywilejów, które Chwalisz otrzymał przy okazji. 

Wysoce prawdopodobne jest zatem, że dokument ten przechowywany był przez kolejnych właścicieli wsi Ściernie, zaś w momencie, gdy weszła ona w skład ziem podległych Pszczyńskiemu Państwu Stanowemu, trafił on do archiwum jego właścicieli. Według Idziego Panica, w XVII wieku został sporządzony jego pierwszy odpis, zaś ten, który zachował się do dziś, pochodzi z wieku XVIII [Panic 2000: 86]. Treść aktu księcia Władysława, a właściwie treść jego odpisu, była 

publikowana w materiałach źródłoznawczych dotyczących Śląska już w II połowie XIX wieku: Występuje w „Regesten zur Schlesichen Geschichte.” Grunhagena (z tego źródła korzystał Augustyn Weltzel) [Weltzel 1888: VII]. Zamieszczony został także w „Schlesiches Urkundebuch” wydawanych od 1963 roku przez Heinricha Appelta, a następnie Winifirieda Irganga [Appelt, Irgang 1963–1988: Bd IV 164]. W Żorach pierwszy raz opublikowano treść odpisu w roku 1967, w pierwszym numerze Informatora Towarzystwa Miłośników Regionu Żorskiego. Zygmunt Laskowski, autor artykułu, w którym zawarto oprócz tekstu łacińskiego także tłumaczenie aktu, korzystał z jeszcze innego źródła, wykorzystał on bowiem publikację Ezechiela Ziviera: „Geschichte des Fürstenturns Pless” z 1906 roku, gdzie tekst dokumentu został zamieszczony jako czwarty załącznik do tekstu głównego [Zivier 1906]. We wszystkich powyższych przypadkach publikowano samą łacińską treść dokumentu (oraz w jednym przypadku także polskie tłumaczenie). Jedynie w Informatorze TMMŻ nr 10 z 1977 roku obok artykułu Stanisława Probosza na temat żorskiego herbu zamieszczono coś, co można by uznać za chęć wizualizacji „średniowiecznego aktu założenia miasta”. Na „opalonej” na brzegach karcie, ozdobionej „średniowiecznym” inicjałem i ozdobnymi motywami kwiatowymi, zamieszczono kilka zdań wyjętych z łacińskiego tekstu mówiących o tym, że książę Władysław chce Żory „construere civitatem”. Na dole tego „dokumentu” znalazł się też zamazany wizerunek książęcej pieczęci. Mimo oczywistego, zdawałoby się, faktu iż jest to jedynie współczesna ilustracja, wizerunek ten zaczął przez pewien czas żyć własnym życiem i w niekiedy pokazywany był jako autentyk (sic!). Dopiero w 2000 roku, w publikacji Idziego Panica oprócz samego tekstu i tłumaczenia zamieszczono także fotokopię wykonanego w XVIII wieku odpisu [Panic 2000: 84–86]. Od tej pory, mimo niedoskonałości formy (osiemnastowieczny kopista nie dbał o estetyczne ułożenie dokumentu, lecz co najwyżej o czytelność pisma), wykorzystywano ją w publikacjach, na lekcjach muzealnych oraz wystawie zorganizowanej z okazji 750-lecia miasta. 

Wykonana w 2023 roku rekonstrukcja dokumentu ma zupełnie inny charakter. Dr Schaffer nie tylko wizualnie odtworzył wygląd średniowiecznego dokumentu, użył do tego także takich samych jak w średniowieczu materiałów: pergaminu z koźlej skóry, atramentu gallusowego, zaś przy pisaniu posługiwał się ptasim piórem. Jako wzorzec wykorzystał zachowane dokumenty, które powstały w kancelarii książęcej w Raciborzu. Do dziś zachowało się 25 dokumentów z mniej więcej 35-letniego okresu panowania księcia Władysława [Wójcik 1999: 94]. W roku 1272, kiedy książę wystawił dokument przeznaczony dla swego dworzanina Chwalisza, notariuszem – czyli osobą stojącą na czele książęcej kancelarii, odpowiedzialną za tworzenie dokumentów – był Arnold, duchowny pochodzący najprawdopodobniej z któregoś z krajów niemieckich [Dominiak 2009: 112]. Do dziś zachowała się treść ośmiu dokumentów lat 1267–1281, które dyktował, przy czym dwa z nich, które zachowały się w oryginale, zostały również przez niego spisane, o czym świadczy zapisana na nich formuła datum per manus [Wójcik 1999: 156]. Rekonstrukcja Wojciecha Schaffera wzorowana jest na dokumencie z maja 1274 roku wystawionego dla klasztoru cystersów w Lubiążu [Wójcik 1999: 143]. 

Formularz dokumentu średniowiecznego rządził się ściśle określonymi zasadami i z reguły składał się ze ściśle określonych elementów. Składał się z trzech części głównych: protokołu, będącego odpowiednikiem dzisiejszego wstępu, kontekstu, czyli treści właściwej oraz eschatokołu, czyli zakończenia [Szymański 2006: 448–449]. Każda z tych części zawierała właściwe dla siebie szczegółowe elementy, które znaleźć można także w dokumencie wystawionym przez księcia Władysława 25 lutego 1272 roku. Nie zawsze jednak części te były wyraźnie oddzielone od siebie, czasem, jak widać na przykładzie dokumentu żorskiego, występują niejako wymieszane. 

Zaczyna się oczywiście w sposób charakterystyczny dla wszystkich dokumentów tego okresu, czyli inwokacją, wezwaniem imienia Boga, aby swą opieką wspierał intencje, które były powodem jego wystawienia. Na ziemiach polskich inwokacja zaczyna zanikać dopiero w XIV wieku.

In nomine Domini amen. 
W imię Pana amen.

We wzorcowej formule powinna teraz wystąpić intytulacja, czyli wymienienie imienia i godności wystawcy oraz inskrypcja, czyli przedstawienie odbiorcy. To kolejne części składowe protokołu. W praktyce jednak (jak widać to na omawianym przykładzie) bywały one wpisywane w arengę, czyli pierwszy element kontekstu. W arendze znaleźć można motyw wystawienia dokumentu, i to często spisany przy wykorzystaniu sentencji filozoficznych lub rozważań prawniczych [Szymański 2006: 448–449]. W omawianym zaś dokumencie, w jednym bloku znalazły się także elementy promulgacji, czyli ogłoszenia woli wystawcy, narracji – zawierającej przedstawienie wydarzeń, które towarzyszyły wystawieniu dokumentu oraz dyspozycji, czyli właściwej treści dokumentu, która miała wyrazić wolę stworzenia nowego stanu prawnego:

Quoniam res gestae oblivionis incursu facilius ab humana labuntur memoria, ne ea quae fiunt in tempore cum fuga discedant temporis, necessarium est ipsa literarum apicibus commendari. Notum igitur universis et singulis sit, praesentem paginam inspecturis, quod nos Vladislaus, Dei gratia dux Opoliensis, volentes nostrae terrae et civitatum munitionibus subvenire, ex maturo etprovido consilio nostrorum militum, in haereditate, quae Sari vulgariter nominatur, decrevimus construere civitatem. Et quia iam dictam haereditatem Sari Chwalisius noster famulus haereditarie possidet, ex bona ipsius voluntate nostram haereditatem, quae in vulgo Scima dicitur, ratione commutationis damus eidem Chwalisio et filiis filiorum suorum pro sua saepedictva haereditate Sari haereditarie liberam a censu et quibuslibet exactionibus, decimis et omnibus serviciis maioribus et minutis, videlicet vaccis, porcis et huius modi perpetualiter possidendam.

Ponieważ dziejowe wydarzenia z powodu mnogości spraw łatwiej wypadają z pamięci ludzkiej i ażeby to, co dzieje się w obecnym czasie, nie zatarło się w pamięci ludzkiej i nie przeminęło wraz z upływem czasu, koniecznym jest, aby te wydarzenia powierzyć pieczy spisanego dokumentu. [arenga]

Niechaj więc będzie wiadomym wszystkim i każdemu, którzy będą mieli wgląd w to pismo, że my, [promulgacja] Władysław, z Bożej łaski książę opolski, [intytulacja połączona z formułą dewocyjną] aby przyjść z pomocą naszej ziemi przez budowę obwarowanych miast, za dojrzałą i przezorną radą naszych rycerzy postanawiamy, że zakładamy miasto w dziedzictwie, które pospolicie nazywa się Żory. 

A ponieważ wspomniane dziedzictwo Żory posiadał dziedzicznie nasz dworzanin Chwalisz, dlatego za jego dobrowolną zgodą, drogą wymiany, dajemy temuż Chwaliszowi i jego dzieciom, jak też dzieciom jego dzieci, w zamian za jego wyżej wymienione dziedzictwo Żory, nasze dziedzictwo, które pospolicie nazywa się Ściernie, wolne od podatku. [dyspozycja połączona z narracją] 

Dla dalszych dziejów Żor, powyższy fragment dokumentu ma najważniejsze znaczenie. Książę wyraża w nim wolę założenia obronnego miasta. Adresatem dokumentu był jednak wspominany w nim wielokrotnie rycerz Chwalisz, który był żywotnie zainteresowany tym, by zawarto w nim jak najwięcej szczegółów dotyczących jego nowej posiadłości, wsi Ściernie, jej granic oraz związanych z nią innych przywilejów. Dlatego też dalsza część książęcego pisma zawiera tzw. formułę pertynencyjną, wymieniającą części składowe nowego majątku Chwalisza:

Addimus et eidem haereditati Scime sufficientes gades, videlicet et inferius cirtafinem silvae quae in vulgari Cielencinsar vocatur incipiant, et usque ad aquam quae Wilka diciturse extendant, etsi in eadem aqua aliquem sibi fructum inter ambo litora procurare vel ordinäre poterit in molendinis, piscibus et piscinis sibi liberam concedimus facultatem. Ulterius vero gades in eodem fluvio descendentes ad haereditatem, que Lenzeni appelatur, terminatur. Ab illo autem loco usque ad rivulum quendam Copsrinina transibunt, in de vero usque ad illum locum, ubirivus qui Brozonis dictusin iam dictum rivum Copsrinina, intrando casum facit. Inde vero per mericam usque ad silvam quae Cobella apelatur. Et vero sic descendendo usque adpraefatam silvam Cielencinsar terminentur inferius circafinem. Item sisaepe dictus Chwalisius venatione, piscatione et avium captione in haereditate praedicta aliquid proficere poterit, pro se totaliter reservabit. 

Granice biegną dalej w dół, do dziedzictwa, które zwie się Lędziny, a które kończą się właściwie u ujścia tej samej rzeki. Od owego zaś miejsca dochodzą do strumyka Koprzynina, stąd zaś biegną do tego miejsca, gdzie kończy się strumyk, zwany Brozonis, tuż w tym miejscu, gdzie wpada on do wspomnianego strumyka Koprzynina. Stąd biegną aż do lasu, który zwie się Kobyla. W takim to położeniu, po dojściu granic w dół, aż do wspomnianego lasu Cietęciniec, zamykają się [te] granice. Także, jeśli tylekroć wspominany Chwalisz w wymienionym wyżej dziedzictwie uzyska pewne korzyści z łowiectwa, rybołówstwa i łowienia ptaków, wówczas będzie Je mógł zachować całkowicie dla siebie. Również bartnictwo i wszelkie pożytki płynące z ziemi swobodnie wykorzysta dla własnego użytku i przeznaczy dla własnej korzyści. [dalsza część dyspozycji wraz z formułą pertynencyjną]

Do XIII wieku z reguły po dyspozycji, w dokumencie występowała sankcja, czyli informacja o karach doczesnych lub wiecznych, które groziłyby tym, którzy chcieliby naruszyć postanowienia dokumentu. W tymże stuleciu reguła ta zaczęła zanikać i nie ma jej także w omawianym dokumencie. Jest za to kolejny element części kontekstowej, czyli koroboracja – przedstawienie sposobów, które mają zostać wykorzystane do uwierzytelnienia dokumentu, czyli powołania się na pieczęć, która miała być do niego przytwierdzona, oraz elementy będące już częścią eschatokołu, czyli zakończenia dokumentu: przywołanie listy świadków – testacja oraz datacja, czyli określenie daty wystawienia dokumentu: 

Melificia et omnia in suos usus Ubere dirigat et convertat. Et ne hanc veritatis seriem invidia vel ignorantia tractu temporis valeat obumbrare, praesentem paginam superipsa conscribi praesentibus et nostri sigilli caractere fecimus insigniri. Datum Ratibor in die St. Mathiae anno Domini MCCLXX secundo, praesentibus nostris militibus Stognevo, Viteslao, Janussio castellano de Bythom, Jascone de Blotnicza, Detibo et Stephano nec non aliis quam pluribus fide dignis

Ażeby zaś to nadanie wraz z upływem czasu, albo też przez zazdrość, albo nieznajomość [naszej decyzji] nie zostało zatajone, ani też nie utraciło swojego znaczenia, polecamy spisać to rozporządzenie w niniejszym dokumencie i opatrzyć je znakiem naszej pieczęci. Dane w Raciborzu, w dzień świętego Macieja [25 lutego] roku pańskiego 1272, w obecności naszych rycerzy: Stoigniewa, Witesława, Janusza – kasztelana Bytomia, Jaśka z Błotnicy, Dziećka, Stefana i wielu innych godnych zaufania. [koroboracja wraz z testacją i datacją] 

Przez wiele lat w Żorach za dzień wydania decyzji uważano 24 lutego, na który w kalendarzu chrześcijańskim przypada wspomnienie świętego Macieja. Według Idziego Panica, datę tę jednak należy przesunąć o jeden dzień wprzód: „Omawiany dokument został wystawiony w dzień świętego Macieja. Jako że rok 1272 był rokiem przestępnym, więc pamiątkę tego świętego obchodzono zarówno 24, jak i 25 lutego. Opowiadamy się za drugim z tych dni, jako iż na 24 lutego przypadają VI kalendy marcowe, tymczasem w naszym dokumencie brak na ten temat jakiejkolwiek wzmianki [Panic 2000: 89]”. 

Nie wiemy, jak fizycznie wyglądało zakończenie oryginalnego dokumentu. Na podstawie innych dokumentów z książęcej kancelarii z dużym prawdopodobieństwem możemy domniemywać jednak, iż koniec pergaminowej karty zagięto i przywiązano tam jedwabny sznurek, na którym przytwierdzono książęcą pieczęć wykonaną z wosku. Owo zagięcie miało znaczenie nie tyle estetyczne co praktyczne, uniemożliwiało bowiem ewentualną próbę dopisania do dokumentu dodatkowych treści. Pieczęć, która jest przytwierdzona na zrekonstruowanym dokumencie, jest kopią najczęściej używanej pieczęci książęcej w latach 1261–1282 [Wójcik 1999]. Jest to tzw. pieczęć piesza, przedstawiająca księcia Władysława Opolskiego stojącego w zbroi łuskowej, w hełmie garnczkowym, trzymającego w jednej ręce kopię, w drugiej zaś tarczę z orłem. 

Podsumowując, rekonstrukcja omawianego dokumentu księcia Władysława, który w tej chwili eksponowany jest w jednym z osobnych ekspozytorów muzealnych, jest zarówno ciekawym obiektem edukacyjnym, dzięki któremu można omawiać zasady średniowiecznej dyplomatyki, z drugiej zaś może stać się w przyszłości interesującym elementem stałej wystawy poświęconej dziejom miasta. 

Tomasz Górecki (ORCID 0000-0002-0011-6877)

Źródła archiwalne:

Appelt H., Irgang W.: Schlesiches Urkundebuch, Koln – Graz – Wien, 1963 – 1988, Bd IV 164.

Archiwum Państwowe w Pszczynie. Zespół akt Archiwum Książąt Pszczyńskich, sygn. II, 201.

Grunhagen C., Regesten zur Schlesichen Geschichte. Bis Jahr 1300, [w:] Codex Diplomaticus Silesiae, T.VII, Breslau 1875, SR 1393.

Bibliografia: 

Cyganek J., Absolutna premiera. Zrekonstruowany akt założenia miasta Żory, „Kalendarz Żorski 2024”, 2023. 

Dominiak W., Ostatni władca Górnego Śląska. Władysław I, Pan na Opolu i Raciborzu, Racibórz 2009.

Informator TMMŻ nr 10, Żory 1977. 

Panic I., Żory we wczesnym średniowieczu. Z badań nad historią miasta, Żory 2000.

Szymański J., Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2006.

Weltzel. A., Geschichte der Stadt Sohrau, Sohrau 1888.

Wójcik M., Dokumenty i kancelarie książąt opolsko-raciborskich do początków XIV wieku. Wrocław 1999.

Zivier E., Geschichte des Fürstenturns Pless, Pless 1906.