Pochodzenie:
MŻo/A/4079, Fulbe Bororo (Niger)
MŻo/A/4080, Fulbe (Niger)
MŻo/A/4081, Fulbe (Niger)
MŻo/A/4082, Fulbe (Niger)

Datowanie:
MŻo/A/4079, połowa XX w.
MŻo/A/4080, II połowa XX w.
MŻo/A/4081, początek XXI w.
MŻo/A/4082, lata 90. XX w.

Wymiary:
MŻo/A/4079, dł. 128 cm, szer. 111 cm
MŻo/A/4080, dł. 14,5 cm, szer. 16 cm, gł. 3.2 cm
MŻo/A/4081, wys. 13 cm, śr. 26,7 cm
MŻo/A/4082, dł. 89,5 cm, śr. 2 cm

Wykonanie:
MŻo/A/4079, skóra
MŻo/A/4080, skóra
MŻo/A/4081, drewno, metal
MŻo/A/4082, drewno

Techniki:
MŻo/A/4079, garbarskie
MŻo/A/4080, garbarskie
MŻo/A/4081, mieszane
MŻo/A/4082, snycerskie

Pozyskał:
MŻo/A/4079, Adam Rybiński, zakup od obnośnego sprzedawcy, Agadez (Niger), 2007 r.
MŻo/A/4080, Adam Rybiński, zakup na targu, Tahoua (Niger), 2006 r.
MŻo/A/4081, Adam Rybiński, zakup na targu, Agadez (Niger), 2005 r.
MŻo/A/4082, Adam Rybiński, zakup na targu, Agadez (Niger), 2005 r.

W języku polskim używa się głównie terminów: Fulbe, Fulanie, Fulbeje, Fula, Peulh i Peul (te dwa ostatnie pochodzą z j. francuskiego). Fulbowie to ludy pasterskie (hodujące bydło, kozy i owce) zamieszkujące tzw. strefę Sahelu na południe od Sahary, tereny od Senegalu po Kamerun. Ich liczebność jest trudna do określenia ze względu na sprzeczne definicje pochodzenia etnicznego Fulbów – według różnych szacunków na całym świecie żyje ich od 25 do 30 milionów [Crowe 2010: 262; Danver 2015: 31-32]. Posługują się językiem fulfulde, który ma kilka odmian, poszczególne społeczności posługują się także innymi językami regionu [https://www.ethnologue.com/]. Są wyznawcami islamu, który przyjęli stosunkowo wcześnie. Według Davida Levisona przyjęcie islamu sprawiło, że Fulbowie poczuli „kulturową i religijną wyższość nad otaczającymi ich ludami, a adopcja ta stała się głównym wyznacznikiem granicy etnicznej” [2012: 147-148] między nimi a innymi afrykańskimi grupami etnicznymi w Sahelu i Afryce Zachodniej. Osiadli i koczowniczy Fulbowie stali się jednostkami politycznymi i walczącymi, uzbrojonymi w konie i sprzęt wojenny z północy. Wojny toczyły się nie tylko między Fulbami i innymi grupami etnicznymi, ale także między Fulbami pasterskimi i osiadłymi. Czasami Fulbowie osiadli i nomadzi egzystowali pokojowo, zdarzało się jednak, że muzułmańscy przywódcy koczowniczych Fulbów atakowali osiadłych, uważając ich za niewiernych [Stanton 2012: 147-148].

Fartuch (MŻo/A/4079) – spódnica, w literaturze pojawia się także termin przepaska biodrowa [Nicolaisen 1963: 293-294], o nieregularnym kształcie, wykonana z pozbawionej sierści koziej skóry, noszona głównie przez młodych chłopców i niewolników. Adam Rybiński  wielokrotnie widział osłoniętych takimi fartuchami niewolników pasterzy Bororo czerpiących wodę ze studni. Stan zachowania dostateczny, widoczne liczne ubytki i przetarcia skóry. Brak widocznych działań konserwatorskich.

Torebka (MŻo/A/4080) – niewielki kwadratowy pojemnik z klapą, wykonany z czerwonej skóry. Zapięcie torebki zwieńczone różnobarwnymi, skórzanymi frędzlami; zdobienia na całej powierzchni – tłoczone i malowane wzory geometryczne – ornament podobny do tych znajdujących się na tuareskich workach (tasufra) [Gabus 1958: 73]; ze względu na funkcję torebka przypomina portfel [Gabus 1958: 178-183]. Przedmiot wykonany przez Tuaregów lub Fulbów w okolicach Tahoua w Nigrze. Stan zachowania dobry, widoczne ślady użycia i miejscowe przetarcia skóry. Brak widocznych działań konserwatorskich.

Misa (MŻo/A/4081) wykonana z drewna pomalowanego na czarno, dekorowana rytymi wzorami geometrycznymi, reperowana dwoma prostokątnymi elementami z jasnożółtego metalu. Naprawa pęknięć (naturalnych lub powstałych w trakcie użytkowania) za pomocą kawałka blachy jest w Sahelu powszechna. Po obu stronach widoczne metalowe kółka do zawieszania. Półkuliste dno świadczy o tym, że misa ta używana była przez lud zamieszkujący tereny piaszczyste. Pozwala ono na lekkie zagłębienie dna misy w podłożu, tak by się nie przechylało i nie wylewała się jej zawartość. Półkuliste naczynia można też spotkać w zagrodach rolników. Kształt i ornament odmienny niż stosowany przez ich sąsiadów Tuaregów [Nicolaisen 1963: 253; Gabus 1958: 138, 261, 273-274]. Stan zachowania dobry, widoczna pleśń. Brak widocznych większych uszkodzeń czy działań konserwatorskich.

Laska (pałka) pasterza (MŻo/A/4082) – wykonana z jednego kawałka naturalnie ukształtowanego drewna koloru brązowego, zakończona gałką (nieco spłaszczoną po bokach). Przedmiot jest wypolerowany, co świadczy o tym, że był w użyciu. Laski tego typu (naturalnych kształtów) używane są przede wszystkim przez pasterskich Fulbów i Tuaregów [Nicolaisen 1963: 168]. Laski różnego rodzaju – tak naturalnych kształtów, jak i wyrzeźbione, używane są też przez sąsiadujących z nimi rolników. Jeszcze na początku XXI w. władze państwowe zezwalały na posiadanie ich krótkich wersji – rzeźbione z twardego drewna, wiązane sznurkiem przy nadgarstku służyły za broń rzutną. Za noszenie pałki bez sznurka groziła kara. Stan zachowania bardzo dobry, brak widocznych uszkodzeń czy pojętych działań konserwatorskich.

Bibliografia:
Internet: https://www.ethnologue.com/, dostęp 05.09.2023 r.
Crowe Felicity, 2010, Modern Muslim Societies, Singapor: Marshall Cavendish.
Danver Steven L., 2015,  Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues, Abingdon-on-Thames: Routledge.
Gabus Jean, 1958, Au Sahara. Arts et symboles, Neuchâtel: A la Baconnière.
Nicolaisen Johannes, 1963, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with Particular Reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen: The National Museum of Copenhagen.
Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).
Stanton Andrea L., 2012, Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia, Thousand Oaks: SAGE Publications.

Opracował: Lucjan Buchalik

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.