Pochodzenie: Dogonowie

Nazwa własna:
MŻo/A/3594: antylopa (walu)
MŻo/A/3596: antropomorficzna (kanaga)
MŻo/A/3597:  zając (nã)

Datowanie:
MŻo/A/3594: lata 90. XX w.
MŻo/A/3596: lata 90. XX w.
MŻo/A/3597: II poł. XX w.

Wymiary:
 MŻo/A/3594: wys. 46,0 cm, szer. 18,0 cm, gł. 14,0 cm
MŻo/A/3596: wys. 96,0 cm, szer. 51,0 cm, gł. 19,5 cm
MŻo/A/3597:  wys. 44,0 cm, szer. 18,0 cm, gł. 12,5 cm

Wykonanie: drewno, włókna roślinne

Techniki: rzeźbiarskie

Pozyskał:
MŻo/A/3594: Jacek Łapott, zagroda, Banani (Mali), 2001 r.
MŻo/A/3596: Jacek Łapott, zagroda, Ireli (Mali), 2001 r.
MŻo/A/3597: Jacek Łapott, zagroda, Ireli (Mali), 1996 r.

Opis:

Wielu etnologów, na podstawie rozmów z Dogonami, twierdzi, że maski są ostoją kultury Dogonów, istotną częścią ich tożsamości. Trudno nie zgodzić się z taką tezą, należy jednak pamiętać, że występują one tylko w Falezach Bandiagary. „Z maskami związana jest bogata mitologia, są one bowiem fizyczną reprezentacją świata metafizycznego w ludzkiej rzeczywistości. Świat masek jest obrazem kosmosu w myśli dogońskiej, jest kopią świata realnego wywołującego emocje społeczne. Ten świat ewoluuje tak samo, jak otaczająca rzeczywistość” [Buchalik 2011: 235]. Świat masek jest światem żywo reagującym na zachodzące zmiany – gdy wraz z kolonialistami pojawili się etnolodzy i lekarze, pojawiły się też maski madame, etnologa i lekarza, mimo że istniała już maska znachora. Gdy Mali odzyskało niepodległość, pojawiła się maska policjanta w barwach narodowych Mali. Prezentowane maski pochodzą z tradycyjnego zestawu masek, które najczęściej pojawiają się w trakcie ceremonii pogrzebowych czy też występów dla turystów.

Maska walu przedstawia gazelę. Geometryczna twarz przypomina maskę „dom piętrowy” (sirige – dgs). „Wznoszące się równolegle dwa rogi, przyozdobione są spiralnym rysunkiem. Na obrzeżach i czole występują zamiennie czarne i białe trójkąty. Czerwone oczodoły, przedzielone są nosem, który pokryty jest czarnymi i białymi plamkami” [Buchalik i in. 2012: 88].

Oto mit o pochodzeniu maski walu: „W wiosce regionu Yougo, mężczyźni hodowali barany i kozy. Gdy zwierzęta wyszły na pastwisko, przybiegła antylopa i ukłuciami rogów zabiła wiele z nich. Mężczyźni powiedzieli wtedy: Aby schwytać antylopę, wykopmy dziurę i włóżmy do środka kozła (capa). Ponieważ lubi kłuć rogami, zejdzie do dziury, by ukłuć kozła, wtedy złapiemy ją i zarżniemy. Dziura została wykopana, przybiegła antylopa. Gdy się zbliżała, jedna kobiet powtarzała mężczyznom: Niebezpiecznie jest natknąć się na walu. Zwierzę weszło do dziury, ale nie była ona dostatecznie głęboka – nie zrobiwszy nic złego kozłowi, walu z niej wyskoczyła. Mężczyźni zastawili jej drogę, a jeden z nich zranił ją. Wtedy zwierzę w porywie złości rozpruło mu brzuch. Inni myśliwi zabili antylopę. Później nani zmarłego zachorował. Wróżbici stwierdzili, że były to skutki działania nyama (zwierzęcia) i że trzeba wyrzeźbić maskę przedstawiającą zwierzę. Tak też zrobiono, po czym krewni chorego postępowali tak, jak w przypadku maski gomtogo” [Griaule 1994: 446-447].

Kanaga uważana jest za najpopularniejszą „z masek Dogonów. W różnych wioskach występuje w kilku odmianach. Maska przedstawia ptaka kommolo tebu o rozpostartych skrzydłach. Jego dziób i łapy są czerwone, skrzydła białe, czoło czarne. Czub wykonany ze sztywnych czerwonych i żółtych włókien, ciągnie się od jednego do drugiego policzka poprzez wierzchołek czaszki. Wystają z niego płaskie i wąskie drzewce w kształcie krzyża lotaryńskiego, którego ramiona zakończone są czterema, skierowanymi w górę i w dół drewnianymi deseczkami, ozdobionymi na końcach pionowymi kreskami. Drzewce zwieńczone są często antropomorficznym lub zwierzęcym posążkiem. Biały kolor krzyża przypomina kolor brzucha i skrzydeł ptaka, a czarne kwadraty nawiązują do ubarwienia grzbietu. Włókna stroju mogą być czerwone lub czarne. Oprócz części zasłaniającej głowę, kanaga składa się także ze spodni barwionych w indygo, spódniczek z włókien i włókiennych bransolet noszonych na nadgarstkach, przedramieniu i kostkach. Na piersiach tancerz nosi szelki wyszywane muszelkami kauri, klatkę piersiową osłania element wykonany z połówek owocu baobabu pomalowanych na czarno. W rękach trzyma oganiaczki zrobione z krowiego ogona. W micie, myśliwy, po uśmierceniu ptaka kommolo tebu, zapada na zdrowiu. By zwalczyć chorobę, wykonuje z drzewa jego podobiznę i składa w ofierze na ołtarzu Gyinu” [Buchalik i in. 2012: 57-94].

Maska Dogonów z wioski Ireli (Falezy Bandiagary) przedstawiająca zająca stylistycznie podobna jest do tego typu masek z Sangi. W porównaniu do masek zająca z innych wiosek ma wyjątkowo wysokie, proste uszy – większość masek tego typu ma mniejsze, lekko zagięte i zaokrąglone. Według Grialue’a, w Ireli maski zająca zanikły jeszcze w XIX w. W czasach, gdy prowadzili tam badania francuscy naukowcy maski zająca istniały jeszcze w niektórych wioskach, np. Koundou Guinna, Yougo Na i Yanda. W pierwszej miejscowości drewniana część twarzowa maski przypomina walu, dwa rogi nie mają tu u podstawy maski, a wychodzą z boków i pierwotnie zachowywały się jak małe uszy. Tancerz, trzymając w rękach dwa długie kije, udaje, że drapie kopytami ziemię, jak czynią to woły. Kiwa głową i muczy. Maska tego typu zanikła. W Yougo twarz maski jest prostokątna i w całości rozdzielona przegrodą nosową, a nad nią wznoszą się dwa ostre rogi, grube u podstawy, wznoszące się prawie pionowo. W latach 30. XX w. były trudne do pozyskania. Maska zająca z Yanda przypomina poprzednio opisane maski, ale rogi wznoszą się tu ukośnie i są dłuższe, uszy, zaostrzone i uwydatnione [Griaule 1994: 452-453, rys. 101].

Bibliografia:

Buchalik Lucjan, 2011, Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory: Muzeum Miejskie.

Buchalik Lucjan, Katarzyna-Perec-Nodzyńska, Katarzyna Podyma, 2012, Zespół masek Dogonów, Mali, The collection of Dogon mask. Mali [w:] Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.) Maska afrykańska między sacrum a profanum. African Mask – Between the Sacred and the Profane, Żory – Katowice: Muzeum Miejskie w Żorach – Muzeum Historii Katowic, s. 57-94.

Griaule Marcel, 1994, Masques Dogons, Paris: Institut d' Ethnonogie - Muséé de l'Homme.

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik