Pochodzenie: MŻo/A/3574: Lwalu, MŻo/A/3585: Kumu, MŻo/A/3586: Songie, MŻo/A/3588: Bakuba

Nazwa własna:
MŻo/A/3574: Lwalu
MŻo/A/3585: nsembu
MŻo/A/3586: kifwebe
MŻo/A/3588: mukyeem

Datowanie:
MŻo/A/3574: II połowa XX w.
MŻo/A/3585: lata 90. XX w.
MŻo/A/3586: lata 90. XX w.
MŻo/A/3588: lata 90. XX w.

Wymiary:
MŻo/A/3574: wys. 36,0 cm, szer. 17,5 cm, gł. 12,0 cm
MŻo/A/3585: wys. 30,0 cm, szer. 21,0 cm, gł. 7,5 cm
MŻo/A/3586: wys. 42,0 cm, szer. 24,0 cm, gł. 14,0 cm
MŻo/A/3588: wys. 57,0 cm, szer. 55,0 cm, gł. 44,0 cm

Wykonanie: drewno

Techniki: rzeźbiarskie

Pozyskał:
MŻo/A/3574: Jacek Łapott, artisana, Kigali (Rwanda), 2005 r.
MŻo/A/3585: Jacek Łapott, artisana, Kigali (Rwanda), 2005 r.
MŻo/A/3584: Jacek Łapott, artisana, Douala (Kamerun), 2005 r.
MŻo/A/3585: Jacek Łapott, artisana, Kigali (Rwanda), 2005 r.

Opis:

Demokratyczną Republikę Konga, uzyskała niepodległość w 1960 r. Wcześniej tereny te były we władaniu Belgów, najpierw jako Wolne Państwo Kongo (do 1908), później jako Kongo Belgijskie. W latach 1971–1997 w czasach rządów prezydenta Mobutu Sese Seko zwana Republiką Zairu. Państwo to zajmuje centralną część Afryki w zasadniczej części pokrytej lasem tropikalnym. Ludy zamieszkujące ten obszar w przeszłości tworzyły niezależne czasem zwalczające się wzajemnie królestwa, posiadają interesującą sztukę. Często uważaną za „klasyczne” przykłady sztuki afrykańskiej (np. Songie, Bakuba).

Pierwsza z prezentowanych masek pochodzi z ludu Lwalu (Balualua, Balwalwa, Lwalwa) zamieszkują w prowincję Kasaï-Occidental. Oprócz rzeźbionych figurek w kolekcjach tradycyjnej sztuki afrykańskiej są maski. Można je łatwo rozpoznać po elementach geometrycznych, wydłużonym kształcie, kanciastych nosach (zainspirowane dziobami różnych ptaków), wydatnych ustach i półprzymkniętych prostokątnych oczach. Aby solidnie zamocować maskę na twarzy tancerza, wywiercony mały otwór między ustami a nosem umożliwia przeprowadzenie sznurka. U Lwalu maski uczestniczą inicjacji młodych oraz rytuałów myśliwskich. Choreografia tańców w maskach była bardzo złożona i musiała uspokoić duchy przodków i zmusić ich do interwencji. Maski nadal odgrywają rolę podczas świeckich uroczystości, obecnie tańce masek są wykonywane na zamówienie, sfera sacrum ustąpiła miejsca rozrywce, masowej turystyce.

Lud Kumu (Komo) zamieszkujący lasy deszczowe Ituri we wschodniej części Konga. Podstawą gospodarki jest rolnictwo. Ich maski mają zwykle szeroko otwarte oczy i usta, często z ostrymi zębami. Ważnym obrzędem jest inicjacja chłopców, którzy wkraczają w dorosłość. Maska nsembu jest używana wyłącznie przez członków tajnego stowarzyszenia Nkundy. Używają również masek do wróżenia pod wpływem halucynogenów. Sama maska ​​reprezentuje ducha wróżbity. Maski ludu Kumu są dość rzadkie w obiegu antykwarycznym [Internet 1;  Biebuyck, Herreman 1999: 301;  Hahner i in. 2007: 95]. 

Songie (Songye, Songe), zamieszkują rozległe terytorium między rzeką Sankuru na zachodzie a Lualabą na wschodzie a także w prowincji East Kasai, Katanga i Kivu [Petridis]. Używano ich w ceremoniach tajnych stowarzyszeń Kifwebe, gdzie wykonywano tańce o tej samej nazwie, a maski były następnie ubierane w brody z długich włókien roślinnych przymocowane do otworów na krawędziach maski (ryc. A). Kiedy tych brody nie było (brak otworów mocujących na brzegu maski) nazywano je Kabemba (to znaczy „jastrzębie”) [Volper 2012: 91]. Wtajemniczeni w Kifebwe uczą się różnych ukrytych nazw każdej części maski, takich jak nos, który można nazwać „drzwiami do pieca”. Maski przedstawiające postaci męskie i kobiece, noszone są tylko przez mężczyzn, wyróżniają się formą i kolorem. Męska wersja ma mocno przesadne rysy i wydatny grzebień, podczas gdy kobiece maski są generalnie białe z niskim lub prawie nieistniejącym grzebieniem [Bacquart 2010: 168-171;  Hahner i in. 2007: 88; Leuzinger 1960]. „Łatwo rozpoznawalne dzięki charakterystycznemu ornamentowi, maski Kifwebe pozostają bardzo tajemnicze, jeśli chodzi o ich użycie. Wykonywane są w buszu, poza zasięgiem wzroku, są konsekrowane podczas tajnej ceremonii, podczas której duch musi przejąć nowe maski. Są zarezerwowane dla notabli, którzy przeszli inicjację” [Meyer 2001: 88].

Bakuba w XVI wieku migrowali z północy i osiedlili się między rzekami Sankuru i Kasai. Dziś liczą 250 000 i są podzieleni na wiele grup (Ngeende, Kete, Lele, Binji, Dengese, Mbuun i Wongo). Ich ceremonie obejmują trzy główne typy masek Bushoong, Nyiabity, Mukenge (mukyeem). Ta ostatnia jest pod wpływem maski Bushoong Moshambwooy, ale na górze ma stylizowaną trąbę słonia. Artyści Ngeende wyrzeźbili szeroką gamę antropomorficznych przedmiotów codziennego użytku, takich jak bębny, kubki, fajki i pudełka. Postacie na tych przedmiotach mają usta w kształcie rombu, lekko rozszerzoną fryzurę i zaokrąglone skaryfikacje, które nie są częścią stylu Bushoong [Bacquart 2010: 172]. Zarezerwowane dla członków rodziny królewskiej, pełni funkcję regulacji społecznej [ Meyer 2001: 94-95].

Maski ludów zamieszkujących Demokratyczną Republikę Konga cieszą się dużą popularnością wśród kolekcjonerów i turystów, można je kupić daleko od ich siedzib. Sprzyja temu między innymi niski poziom bezpieczeństwa w D. R. Konga. Rzemieślnikom łatwiej sprzedawać maski na rynki w sąsiednich państwach.

Bibliografia:

Internet 1: https://www.maskmuseum.org/mask/kumu-nsembu, dostęp 30.11.2020.

Bacquart Jean-Baptiste, 1998 – L’Art tribal d’Afrique Noire, Paris: Editions Assouline.

Bacquart Jean-Baptiste, 2010, The Tribal Arts of Africa, London: Thames&Hudson.

Biebuyck Daniel, Frank Herreman, 1999, Central Africa, w: Phillips Tom (red.) – Africa. The art of a continent, Munich-Berlin-London-New York: Prestel, ss. 231-325.

Hahner Iris, Maria Kecskési, László Vajda, 2007, African Masks. The Barbier-Mueller Collection, Munich-Berlin-London-New York: Prestel.

Leuzinger Elsy, 1961, Africa Nera, Milano: Il Saggiatore.

Meyer Laure, 2001, Afrique Noire. Masques, sculptures, bijoux, Paris: Pierre Terrail.

Paulme Denise, 1956, Les Sculptures de l’Afrique Noire, Paris: Presses Universitaire de France.

Petridis Constantine, 2008, Art and power in the Central African Savanna: Luba, Songye, Chokwe, Luluwa; Mercatorfonds.

Volper Julien, 2012, Autour des Songye, „Annales des Arts africains”.

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik