Pochodzenie: Senufo (Republika Wybrzeża Kości Słoniowej, Republika Mali, Burkina Faso)

Nazwa własna: kpelle, kpelye (tgw)

Datowanie:    II połowa XX w. 

Wymiary:       MŻo/A/3565: wys. 39,5 cm, szer. 19,0 cm, gł. 12,0 cm

                        MŻo/A/3566: wys. 35,5 cm, szer. 14,0 cm, gł. 9,0 cm

Wykonanie:   drewno

Techniki:        rzeźbiarskie

Pozyskał:        MŻo/A/3565-3566: Jacek Łapott, wioska, ok. Korhogo (Wybrzeże Kości Słoniowej), 2001 r.

Opis:

Senufowie są ludem rolniczym zamieszkującym Afrykę Zachodnią, ich liczebność szacuje się na 4,5 mln. Najwięcej mieszka ich na północy Wybrzeża Kości Słoniowej  (2 188 000), tam też znajduje się ich nieoficjalna stolica, złożone w XIII w. Korhogo. Termin Senufo odnosi się do grupy językowej obejmującej ok. trzydziestu pokrewnych dialektów w ramach większej rodziny języków Gur [Gagliardi 1963]. Spora część Senufo nadal wyznaje religię tradycyjną, chociaż widoczne są już postępy religii uniwersalistycznych, szczególnie islamu, który ma destrukcyjny wpływ na ich sztukę.

Senufowie znani są przede wszystkim jako doskonali rzemieślnicy – ich sztuka jest jedną z lepiej rozpoznawalnych w Afryce. Robert Goldwater, dyrektor Museum of Primitive Art w Nowym Jorku, twierdzi, że sztuka Senufo to typowa sztuka Afryki. Jego zainteresowanie sztuką Senufo, skłoniło go do zorganizowania wystawy rzeźby Senufo Sculpture from West Africa w kierowanym przez niego muzeum w 1963 r. R. Goldwater uznał termin Senufo za nazwę grupy kulturowej i etnicznej zakorzenionej w mitycznej przeszłości. Jednak termin ten zaczął pojawiać się już pod koniec XIX w., kiedy zaczęli go używać penetrujący ten obszar Francuzi. Na początku XX w. kolekcjonerzy sztuki, handlarze, koneserzy i naukowcy na Zachodzie, gdy szukali sposobów klasyfikowania i rozumienia sztuki z Afryki, która coraz bardziej przyciągała ich uwagę, zaczęli nazywać Senufo całą sztukę afrykańską [Goldwater 1959]. Później wraz z rozwojem nauki zauważono, że w Afryce można wyodrębnić wiele stylów artystycznych.

Senufo, jak wszystkie ludy afrykańskie, traktują sztukę jako istotny element swoich wierzeń. „Dzieła sztuki są wykorzystywane jako forma ekspresji podczas rytuałów przejścia jak inicjacje lub pogrzeby. (…) Obok ducha buszu i wizerunku pytona, kolejnym popularnym tematem przedstawień figuralnych Senufo jest kameleon. Wieńczy on wypukłe hełmy wielu masek stowarzyszenia Poro. Kameleony malowane są na koszulkach fila (tkanina malowana błotem) spodniach, spódnicach i tunikach oraz wewnętrznych ścianach świątyń; …” [Glaze 2008: 140, 146].

Najciekawszą twórczość prezentują artyści z okolic Korhogo, zamieszkałych przez grupę Tyembara. Według niektórych badaczy, to tu znajduje się rzeźbiarskie centrum Senufów [Trojan 1973: 166], ale można dodać, że nie tylko rzeźbiarskie, ale też tkaniny artystycznej. Na rynku antykwarycznym, a także w literaturze funkcjonuje termin „styl Korhogo” odnoszący się do tkanin i obrazów wykonywanych na tradycyjnych tkaninach. Najbardziej rozpoznawalnymi maskami Senufów są różne odmiany masek tanecznych kpele (tgw – j. senufo tagwana).

Prezentowane maski twarzowe kpele nie posiadają ozdób z włókien rafii, które pomagały tancerzowi ukryć twarz i nadawały tańcowi ekspresji. Prawdopodobnie maski zakupiono u rzeźbiarza przed założeniem włókien, co świadczy o tym, że nie były wykorzystywane w trakcie ceremonii religijnych. Mimo to zostały wykonane z całą starannością i dbałością o detal, tak jak wykonywane są maski wykorzystywane w celach rytualnych.

Bibliografia:

Gagliardi Susan Elizabeth, 1963, Senufo Sculpture from West Africa: An Influential Exhibition at The Museum of Primitive Art, „Heilbrunn Timeline of Art History”, New York: The Metropolitan Museum of Art. http://www.metmuseum.org/toah/hd/smpa/hd_smpa.htm (originally published January 2010, last revised March 2016).

Glaze Anita, 2008, Ornamentyka i sztuka dekoracyjna ludu Senufo, w: Cymorek Małgorzata (red.) Estetyka Afryki. Antologia, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIWERSITAS.

Goldwater Robert, 1959, Sculpture from Three African Tribes: Senufo, Baga, Dogon. New York: Museum of Primitive Art.

Trojan Alina, 1973, Sztuka Czarnej Afryki, Warszawa: Wiedza Powszechna.

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik