Pochodzenie:
MŻo/A/3573   Joruba (Nigeria, Benin)
MŻo/A/3576   Ogoni? (Nigeria)

Datowanie:

MŻo/A/3573   II połowa XX w. 
MŻo/A/3576   lata 90. XX w.

Wymiary:
MŻo/A/3573   wys. 30,0 cm, szer. 20,0 cm, gł. 16,0 cm
MŻo/A/3576   wys. 32,5 cm, szer. 18,5 cm, gł. 9,0 cm

Wykonanie:
MŻo/A/3573   drewno
MŻo/A/3576   drewno

Techniki:
MŻo/A/3573   rzeźbiarskie
MŻo/A/3576   rzeźbiarskie

Pozyskał:
MŻo/A/3573   Jacek Łapott, artisana, Abomej (Benin), 2001 r.
MŻo/A/3576   Jacek Łapott, artisana, Douala (Kamerun), 2005 r.

Opis:

Federalną Republikę Nigerii zamieszkuje 250 grup etnicznych posługujących się 520 językami, z czego 13 można posługiwać się oficjalnie, a 12 grozi wymarcie [https://www.ethnologue.com/country/NG/]. Jest to kraj silnie zróżnicowany etnicznie, wyraźny jest też podział na chrześcijańskie południe i muzułmańską północ.

Jorubowie są największą grupą etniczną Nigerii, stanowią prawie 21% populacji, posługują się dwoma grupami języków. Tradycyjnymi zajęciami było rolnictwo i rzemiosło (współcześnie wielu Jorubów mieszka w miastach i zajmuje się handlem), kultywują także tradycyjne rzemiosła (m.in. tkactwo).

Prezentowana maska nosi nazwę gelede, od tajnego męskiego stowarzyszenia, wykorzystującego symboliczną moc rzeźb, masek, by zadowolić kobiety, którym przypisują szczególną moc duchową. Stowarzyszenie Gelede wywodzi się z kulturowych mitów o Yemoja, matce wszystkich żywych istot, która nie mogła począć dzieci, dopóki nie nauczyła się tańca z drewnianym wizerunkiem na głowie. Nazwa Gelede pochodzi od pucołowatej córki Yemoja, dlatego taniec ma ścisły związek z obrzędami płodności. Niemniej ceremonie stowarzyszenia Gelede spełniają różnorodne funkcje w społeczeństwie Joruba, w tym prośby do bóstw o deszcz, oczyszczenie wioski z chorób, wzywania pomocy duchowej w czasie wojny i uczczenia zmarłych [https://www.maskmuseum.org/mask/yoruba-gelede-2/].

Ogoni podobnie jak Jorubowie zamieszkują południową część Nigerii, deltę Nigru –  teren przez nich zamieszkały potocznie nazywa się Ogoniland. W odróżnieni od Jorubów (45 mln) są jednak o wiele mniej liczni (nieco ponad 2 mln). Poważnym problemem dla ich egzystencji są znajdujące się na ich terenie pokłady ropy naftowej. Zwrócili uwagę na swoje problemy dzięki masowej kampanii protestów publicznych przeciwko Shell Oil.

W myśl tradycji ustnej Ogoni przybyli do dzisiejszych siedzib z dawnego imperium Ghany [http://www.101lasttribes.com/tribes/ogoni.html]. Analizy językowe wykonane przez Kay Williamson umieszczają Ogoni w delcie Nigru jeszcze przed 15 rokiem p.n.e., co czyni ich jednymi z najstarszych ludów we wschodniej części delty Nigru. Datowanie radiowęglowe zaczerpnięte z miejsc wokół Ogonilandu i tradycje ustne sąsiednich społeczności również to potwierdzają. Podstawowymi źródłami utrzymania Ogoni jest rolnictwo, hodowla bydła i rybołówstwo, wytwarzają też olej palmowy oraz sól.

W myśl tradycji Ogoni mają osiem rodzajów drewnianych rzeźb, masek przedstawiających kobiety i mężczyzn oraz marionetki. Maski – jak u wielu ludów – są istotnym atrybutem tajnych stowarzyszeń, z których najważniejszym jest Amnikpo reprezentujące siłę i wolę duchów przodków. Większe, bardziej groteskowe maski przedstawiają niespokojne duchy, dzikie zwierzęta (maski zoomorficzne). Tańce masek pełnią ważne funkcje społeczne począwszy od rozrywki poprzez karanie winnych, przede wszystkim jednak służą czci bogów [https://www.si.edu/object/siris_sil_805684].

Bibliografia:

https://www.ethnologue.com/country/NG/, dostęp 17.07.2023.

https://www.maskmuseum.org/mask/yoruba-gelede-2/, dostęp 24.11.2020.

https://www.si.edu/object/siris_sil_805684, dostęp 17.07.2023.

http://www.101lasttribes.com/tribes/ogoni.html, dostęp 17.07.2023.

Gromyko Anatolij, 1984, Maski i skultura Tropičeskoj Afriki, Moskva.

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.

Opracował: Lucjan Buchalik