Pochodzenie: Tuaregowie (Niger, Mali)

Nazwa lokalna: takuba (j. tamaszek)

Datowanie: połowa XX w. 

Wymiary:
MŻo/A/4026/a-b: miecz: dł. 90,0 cm, szer. 10,0 cm, śr. rękojeści 2,0 cm; 
pochwa: dł. 76,2 cm, szer. 3,4 cm, gł. 1,2 cm
MŻo/A/4027/a-b: miecz: dł. 90,5 cm, szer. 11,8 cm, śr. rękojeści 1,8 cm;
pochwa: dł. 75,5 cm, szer. 5,7 cm, gł. 1,6
MŻo/A/4028/a-b: miecz: dł. 89,5 cm, szer. 13,8 cm, śr. rękojeści 1,9 cm;
pochwa: dł. 80 cm, szer. 5,7 cm, gł. 1,9
MŻo/A/4029/a-b: miecz: dł. 90,0 cm, szer. 12,5 cm, śr. rękojeści 1,8 cm;
pochwa: 76,6 cm, szer. 4,9 cm, gł. 1,5 cm

Wykonanie: metal, skóra, drewno

Techniki: kowalskie

Pozyskał:
MŻo/A/4026/a-b: Adam Rybiński, nieznane, (Mali, Niger), 2005-2009 r.
MŻo/A/4027/a-b: Adam Rybiński, aukcja, Paryż (Francja), 2010 r.
MŻo/A/4028/a-b: Adam Rybiński, aukcja, Paryż (Francja), 2010 r.
MŻo/A/4029/a-b: Adam Rybiński, artisana, Agadez (Niger), 2006 r.

Opis:

Tuaregowie jako wojowniczy pasterze saharyjscy rzadko prowadzili wojny z innymi ludami, dominowały napady na inne grupy tuareskie. Głównym celem wypraw rozbójniczych (ahhar) było ograbienie niespodziewającego się napadu obozowiska, karawany czy niewielkiego ośrodka rolniczego [Rybiński 1999: 142]. Podstawowym elementem uzbrojenia oprócz włóczni, tarczy i sztyletów były miecze (takuba) – obiekt szczególnej dumy właściciela. Jeszcze w latach 50. XX w. większość Tuaregów nosiła miecze i inne elementy uzbrojenia. „Europejskich podróżników, żołnierzy a później i badaczy zainteresowały głównie miecze „takouba” sygnowane często znakami płatnerskimi, zdobione inskrypcjami oraz niekiedy ornamentami niespotykanymi w wyrobach rzemiosła afrykańskiego” [Sztrantowicz 1999: 442].

Głownia wydłużona, obosieczna, długości ponad 70 cm, środkiem biegnie strudzina (zbroczę, bruzda) czasem po bokach znajdują się dwie mniejsze. Jelec (ezir) najczęściej ma kształt prostokąta wykonanego z metalu i obciągniętego skórą, bardzo często zdobiony słabo widocznymi (wskutek używania) ornamentami geometrycznymi. Uchwyt prosty w formie cylindrycznej, także obciągnięty skórą, typowa głowica bardzo często ma zdobienie stożka wykonanego z warstwowo ułożonych kawałków blachy z różnych metali zanitowanych na końcu [Łapott 1999: 421]. „Wśród rzemieślników „enaden” północnych ugrupowań Tuaregów istnieje przekonanie, że wszystkie techniki barwienia i zdobienia skóry zapożyczone są z południa, a w szczególności od federacji plemion Iullemneden” [Sztrantowicz 1999: 455].

Tradycyjne miecze takuba wykonują kowale zamieszkujący osady i miasta Sahelu. Głownie niektórych mieczy mają XVI- lub XVII-wieczne europejskie pochodzenie [Rybiński 2015: 74]. Niektórzy badacze wywodzą miecze tuareskie od toledańskich płatnerzy, którzy opuścili Hiszpanię wraz z reconquistą (walka chrześcijan o wyparcie Arabów z Półwyspu Iberyjskiego VIII-XV w.).

W dalekiej przeszłości (na podstawie tradycji ustnej trudno o precyzyjną datację, być może chodzi o XIX w.) miecze obok włóczni wykorzystywane były do polowań. Tak więc w Aïr Tuaregowie z grupy Kel Ferwan twierdzili, że dzikie zwierzęta czasami zabijano mieczem i utrzymywali, że dwóch Tuaregów w przeszłości zabijało lwy mieczem [Nicolaisen 1963: 167].

W I połowie XX w. można usłyszeć powiedzonko „Czego pragnie szlachetny Tuareg? Białego wielbłąda, czerwonego siodła, miecza i skrzypiec na dworze miłości” [Gabus 1958: 244]. Oddaje ono to, co jest najważniejsze w życiu prawdziwego mężczyzny ze sfery arystokratycznej. Życie codzienne Tuaregów uległo poważnym zmianom, nie zawsze potrafią się oni z nimi pogodzić. W Mali i Burkinie Faso mężczyźni tuarescy z dumą noszą przy boku swe miecze. W Algierii, ku oburzeniu tamtejszych Tuaregów, zwyczaj ten został zakazany [Rybiński 2015: 74]. Powiedzonko to można znaleźć we współczesnej poezji tuareskiej:

„Czego pragnie szlachcic?
Mehari białego
Siodła czerwonego
Miecza
I rycerskiej pieśni miłosnej

Czego pragnie szlachcic dziś?
Miski ryżu
Nakrycia na schronienie
Swego miecza jako pamiątki
I nadziei przeżycia” [Rybiński 2015: 74].

Druga zwrotka, pełna goryczy, ilustruje proces pauperyzacji tego ludu, zanik tradycyjnej kultury. Jest to jedna z przyczyn wielu, mających miejsce w XX w., buntów i rebelii na terenach zamieszkałych przez Tuaregów.

Współcześnie miecze nie stanowią już podstawy uzbrojenia. W społecznościach tradycyjnych nadal są elementem prestiżu. Dominują jednak miecze wykonywane na rynek turystyczny, sam miecz wykonany jest niechlujnie, ze złej jakości stali, nie nadaje się do walki. Pochwa zazwyczaj jest bogato zdobiona ornamentem geometrycznym. Ich podstawowym zadaniem jest oddziaływanie na estetykę klienta, dlatego są bogato zdobione. Zmienił się też kształt mieczy oferowanych na rynku turystycznym. Nie są to już prostokątne miecze w stylu tuareskim, ale półokrągłe niczym szabla arabska, czasem przez sprzedawców fantazyjnie zwane „szablami Sindbada”. Używane do ozdoby ornamenty też nie zawsze odpowiadają tradycyjnym tuareskim.

Bibliografia:

Gabus Jean, 1958, Au Sahara. Arts et symboles, Neuchâtel: A la Baconnière.

Nicolaisen Johannes, 1963, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with Particular Reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen: The National Museum of Copenhagen.

Łapott Jacek, 1999, Tuaredzy i ich kultura w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie” t. 44, s. 387-438.

Rybiński Adam, 1999, Tuaregowie z Sahary, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie Dialog.

Rybiński Adam, 2015, Błękitne miraże. Kolekcja tuareska Adama Rybińskiego, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne.

Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).

Sztrantowicz Marek, 1999, Takuba – dzieje miecza, „Materiały Zachodniopomorskie” t. 44, s. 439-460.

Opracował: Lucjan Buchalik

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.