Pochodzenie:
Prochownica: Tuaregowie (Niger, Mali)
Pas z ładownicą: Beduini (Mauretania, Algieria)

Datowanie:
Prochownica: połowa XX w.
Pas z ładownicą: połowa XX w. 

Wymiary:
Prochownica: dł. 33,5 cm, szer. 7,5 cm, gł. 6,5 cm
Pas z ładownicą: dł. 103,3 cm, szer. 8,2 cm

Wykonanie:
Prochownica: drewno, róg krowi, skóra
Pas z ładownicą: skóra, włóczka, metal

Techniki:                  

Prochownica:              mieszane

Pas z ładownicą:         mieszane

Pozyskał:
Prochownica: Adam Rybiński, aukcja eBay, 25.05.2014
Pas z ładownicą: Adam Rybiński, antykwariat w Paryżu, 8.10.2014

Opis:

Na zdjęciach z końca XIX w. wojownicy tuarescy najczęściej przedstawiani są z włóczniami, sztyletami, tarczami i przede wszystkim z mieczami. Nie oznacza to, że nie znali i nie używali broni palnej. Początkowo była to broń odprzodkowa, bardzo często z zamkami produkcji europejskiej, później odtylcowa.

Prochownica i pas z ładownicą są istotnym elementem wyposażenia każdego strzelca (myśliwego, wojownika). Prochownica używana była do karabinów ładowanych odprzodkowo. Był to pierwszy rodzaj broni palnej, używanej od początku jej wynalezienia po koniec XIX w. Tego typu broni w Afryce Subsaharyjskiej używano jeszcze do końca XX w. Były to najczęściej skałkówki służące do polowań. W porównaniu do europejskiej broni z XIX w. ich zasięg i celność była przeciętna. Wiek później była to broń całkowicie przestarzała (niska skuteczność, mały zasięg). Efektem oddania strzału było duża ilość dymu, który znikał dopiero po czasie, ograniczając szybkostrzelność oddziałów używających tego typu broni.

Prezentowana prochownica wykonana jest z krowiego rogu obciągniętego ciemnobrązową skórą, zdobioną wzorami geometrycznymi. Wykonana została najprawdopodobniej w połowie XX w., o czym świadczy m.in. rodzaj zdobień. Stan zachowania dostateczny (widoczne ślady użycia i ubytki skóry).

Począwszy od I połowy XX w. broń odprzodkowa była wypierana przez broń odtylcową, ładowaną od wlotu lufy. Istotnym elementem tego typu karabinów jest zamek, który łączony jest z lufą mechanizmem ryglowym, pozwalającym na otwieranie i zamykanie jej przewodu. W tej sytuacji prochownice zaczęły być zastępowane przez ładownice umieszczane na pasach.

Prezentowany skórzany pas z ładownicą i metalowymi sprzączkami, dekorowany jest haftowanym wzorem z różnobarwnej włóczki. Wykonany został prawdopodobnie przez Tuaregów lub Berberów z Mauretanii lub Algierii w połowie XX w., o czym może świadczyć rodzaj zdobień. Stan zachowania dobry, widoczne są ślady użytkowania.

Literatura na temat broni afrykańskiej tak białej, jak i palnej jest bogata. Warto poświęcić parę słów tradycyjnej broni używanej przez tuareskich pasterzy i niewolników. Należą do nich proce, różnych kształtów ciężkie drewniane pałki (aburi), których rękojeść była zwieńczona skórzanym paskiem nakładanym na dłoń, oraz samorodne ciężkie maczugi wykonane z gałęzi Combretum aculeatum. Tak pałki, jak i maczugi wykorzystywane były także do rzucania. Te ostatnie były podstawowym wyposażeniem niewolników. Służyły najczęściej do poganiania bydła, ochrony własnej, bójek, czasami do polowań na mniejszą zwierzynę, ptaki, zabijania jadowitych węży [Nicolaisen 1963: 168-170].

Na południowych obszarach zamieszkałych przez Tuaregów (w Nigrze na południe od gór Aïr w okolicach miasta Aderbissinat) używano także łuków. Łuk (taganzé) wykonywany był z drzewa zwanego édinen, cięciwa zaś z wołowej skóry. Strzały (imeran) miały drzewce z drewna lub trzciny, ich żelazne groty wykonywane były przez kowali. Kołczan (éha maren) robiony był ze skóry wołowej, od wewnętrznej strony pokrywany był krowimi odchodami. W połowie XX w. łuki wyszły z użycia, tylko mali chłopcy tuarescy używali łuków jako zabawek [Nicolaisen 1963: 167-168].

Bibliografia:

Nicolaisen Johannes, 1963, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with Particular Reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen: The National Museum of Copenhagen.

Rybiński Adam, 1999, Tuaregowie z Sahary, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie Dialog.

Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).

Opracował: Lucjan Buchalik

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.