Pochodzenie: Tubu (Czad)

Nazwa lokalna: ezegis (j. tamashek) lub loi masa kalam (j. tudaga)

Datowanie: poł. XX w. 

Wymiary: a) dł. 34,0 cm, szer. 3,6 cm, gł. 1,5 cm; b) dł. 22,0 cm, szer. 3,5 cm, gł. 1,0 cm

Wykonanie: żelazo, drewno, skóra

Techniki: kowalskie, skórnicze

Pozyskał: Adam Rybiński, antykwariat (Francja), 2010 r.

Opis:

Tubu (Toubou) zamieszkują południowo-wschodnią Saharę, głównie góry Tibesti (północ Czadu oraz sąsiednie tereny w Libii, Nigrze i Sudanie). Podzieleni są na dwie blisko spokrewnione grupy: Teda i Daza. Ich liczebność szacuje się na około 500 tys. osób. Dominującą religią jest islam sunnicki, podstawą gospodarki jest pasterstwo i rolnictwo (w rozproszonych oazach). Ze względu na położenie zamieszkiwanego przez siebie terenu zajmują się także handlem transsaharyjskim (karawanowym). Ich etnonim wywodzi się od nazwy gór Tibesti, gdzie żyje większość z nich. W języku tubu tibesti oznacza „skaliste góry”, a tebu „skalny lud” [MacMichael 1922]. Czasami nazywano ich „czarnymi nomadami Sahary” [Baroin 1997: 9-10]. Zwyczaje Tubu opierają się na prawie islamskim, które pozwala na domaganie się zadośćuczynienia i zemsty. Przykładem może być kwestia morderstwa, która rozstrzygana jest bezpośrednio pomiędzy rodzinami ofiary i mordercy [Scheele 2015].

Prezentowany sztylet z pochwą bywa używany także przez Tuaregów z Aïr (przez nich zwany jest ezegiz (thm) [Nicolaisen, Nicolaisen 1997: 310 ]). Według Emmanuelle Menuet, specjalistki w dziedzinie sztuki tuareskiej w katalogu aukcyjnym  Binoche et Giquello [2014], sztylety tego typu określono nazwą telek tubu. Sami Teda (Tubu) nóż ten, zawieszany przez mężczyzn na przedramieniu, nazywają loi masa kalam [Coeur 1950: 139].

Bibliografia:

Baroin Catherine, 1997, Tubu: The Teda and the Dazagra(kara/anakaza/daza), The Rosen Publishing Group.

Coeur Charles le, 1950, Dictionnaire ethnographique Teda. Precede d’un lexique français – Teda, Paris

MacMichael Harold Alfred, 1922, A history of the Arabs in the Sudan and some account of the people who preceuded them and of the tribes inhabiting Darfur, Cambridge University Press.

Menuet Emmanuelle, 2014, Binoche et Giquello, Civilisations. Art Precolombien,  Archeologie, Art. Touareg, vente le Judei 20 fevrier 2014 -14h Drouot salle 9,Paris (katalog aukcyjny)

Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).

Scheele Judith, 2015, The values of 'anarchy': moral autonomy among Tubu‐speakers in northern Chad, „Journal of the Royal Anthropological Institute”, t. 21 (1), s. 32–48.

Opracował: Lucjan Buchalik

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.