Pochodzenie: Tuaregowie (Mali, Niger)

Nazwa lokalna: telek (j. tamaszek)

Datowanie: XX w. 

Wymiary:
MŻo/A/4005/a-b:
A/ sztylet: dł. 76,5 cm, szer. 12 cm, gł. 3.2 cm
B/ pochwa: dł. 61 cm, szer. 4,6 cm, gł. 1,2 cm

MŻo/A/4006/a-b:
A/ sztylet: dł. 32,2 cm, szer. 7,8 cm, gł. 2,5 cm
B/ pochwa: dł. 19,5 cm, szer. 2,6 cm, gł. 1,1 cm

MŻo/A/4007/a-b:
A/ sztylet: dł. 68, 2 cm, szer. 13,2 cm, gł. 3,2 cm
B/ pochwa: dł. 49,2 cm, szer. 3,3 cm, gł. 1,3 cm

MŻo/A/4008/a-b:
A/ sztylet: dł. 69,9 cm, szer. 9,2 cm, gł. 3,2 cm
B/ pochwa: dł. 52,6 cm, szer. 3,8 cm, gł. 1,5 cm

MŻo/A/4009/a-b:
A/ sztylet: dł. 51,5 cm, szer. 7 cm, gł. 0,8 cm
B/ pochwa: dł. 37,6 cm, szer. 4,6 cm, gł. 1,2 cm

MŻo/A/4010/a-b:
A/ sztylet: dł. 62 cm, szer. 11, 2 cm, gł. 3,4 cm
B/ pochwa: dł. 43,7 cm, szer. 3,9 cm, gł. 1,3 cm

MŻo/A/4011/a-b:
A/ sztylet: dł. 39,3 cm, szer. 11,5 cm, gł. 1.3 cm
B/ pochwa: dł. 22,6 cm, szer. 2,3 cm, gł. 1,8 cm

MŻo/A/4012/a-b:
A/ sztylet: dł. 45,8 cm, szer. 8,8 cm, gł. 3,5 cm
B/ pochwa: dł. 32,3 cm, szer. 3,5 cm, gł. 1,3 cm

MŻo/A/4014/a-b:
A/ sztylet: dł. 60,2 cm, szer. 5,9 cm, gł. 0,8 cm
B/ pochwa: dł. 41,6 cm, szer. 3,5 cm, gł. 1,2 cm

Wykonanie: drewno, metal, skóra

Techniki: kowalskie

Pozyskał: Adam Rybiński

MŻo/A/4005/a-b: antykwariat, Francja, 2015

MŻo/A/4006/a-b: antykwariat, Francja, 2015

MŻo/A/4007/a-b: antykwariat, Francja, 2015

MŻo/A/4008/a-b: antykwariat, Francja, 2014

MŻo/A/4009/a-b: antykwariat, Francja, 2014

MŻo/A/4010/a-b: antykwariat, Francja, 2010

MŻo/A 4011/a-b: antykwariat, Francja, 2010

MŻo/A/4012/a-b: antykwariat, Francja, 2014

MŻo/A/4014/a-b: sklepik, Tamanrasset, 1974

Opis:

Społeczeństwo Tuaregów tworzy wiele plemion (ettebel), w ich obrębie istnieje podział na kasty. „Najwyższą pozycję zajmują rody szlacheckie, które tworzyli dawni wojownicy określani mianem ihaggaren lub imajeren. Im podporządkowane były zajmujące się głównie pasterstwem rody wasali imrad” [Rybiński 2015: 16]. Arystokraci mają jasny kolor skóry, stąd określa się ich mianem białych Tuaregów, w przeciwieństwie do czarnoskórych, o niskiej pozycji społecznej. „Wśród nich specjalną grupą są ineden – rzemieślnicy (kowale) będący także lekarzami i czarownikami, którymi się gardzi, ale też których wszyscy się obawiają” [Rybiński 2015: 17].

Broń była wykorzystywana w trakcie napadów na obozowiska, najczęściej latem, kiedy obozowiska były rozproszone. W skład każdej ekspedycji wchodzili ihaggaren i imrad należący do jednego plemienia. „Wspólnie wyruszająca na wyprawę grupa egen (lm. ignam) liczyła zazwyczaj ponad 15 wojowników. Wszyscy jej uczestnicy wybierali przywódcę. Przed wyruszeniem wojownicy przysięgali sobie wzajemną pomoc. Po rozpoznaniu przez zwiadowców terenu i wybraniu ofiary niespodziewanie na nią napadano” [Rybiński 1999: 142-143]. Napady nie są przeszłością Tuaregów, zmienił się tylko rodzaj broni, współcześnie dominuje broń palna, w tym maszynowa. Z kolei jeszcze w latach 50. XX w. „większość Tuaregów-koczowników nosiła miecze oraz inne elementy uzbrojenia” [Sztrantowicz 1999: 442].

Prezentowane „sztylety bransoletowe” (gozma w Aïrze, rilok w Hoggarze) noszone były na ramieniu i służyły do walki w zwarciu, czasem do rzucania. Mocowane były na  przedramieniu w taki sposób, by można było je szybko chwycić i użyć w boju. Pochwa najczęściej wykańczana była aplikacjami z zielonej skóry i geometrycznym ornamentem wykonanym w metalowych elementach. Wśród rzemieślników północnych ugrupowań Tuaregów istnieje przekonanie, że wszystkie techniki barwienia i zdobienia skóry zapożyczone są z południa [Sztrantowicz 1999: 455]. Na rękojeści znajduje się „amulet tarczy” wykonany w miedzi i mosiądzu. Według przekonań Tuaregów takie połączenie metali powoduje zatamowanie krwi płynącej z ran [Gabus 1958: 249, Nicolaisen 1963: 167; Lhote 1984: 228]. Na wielu przykładach broni, sztyletach i mieczach, widoczne są europejskie motywy. Wytrawione kwasem na ostrzu przedstawiają znaki europejskich rzemieślników [Gabus 1958: 246].

Największe kolekcje tuareskie w Polsce posiadają – oprócz Muzeum Miejskiego w Żorach – Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i Muzeum Narodowe w Szczecinie. W tym ostatnim znajduje się około 200 obiektów tuareskich, dominują przedmioty codziennego użytku. Broń tuareska nie jest zbyt licznie reprezentowana [Łapott 1999: 421].

Bibliografia:

Gabus Jean, 1958, Au Sahara. Arts et symboles, Neuchâtel: A la Baconnière.

Lhote Henri, 1984, Les Touaregs du Hoggar, Paris.

Łapott Jacek, 1999, Tuaredzy i ich kultura w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie” t. 44, s. 387-438.

Nicolaisen Johannes, 1963, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with Particular Reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen: The National Museum of Copenhagen.

Rybiński Adam, 1999, Tuaregowie z Sahary. Tradycyjna kultura Tuaregów Kel Ahaggar na przełomie XIX i XX wieku, Warszawa: Wydawnictwa Akademickie Dialog.

Rybiński Adam, 2015, Błękitne miraże. Kolekcja tuareska Adama Rybińskiego, Warszawa: Państwowe Muzeum Etnograficzne.

Rybiński Adam, informacje udzielone w czasie wywiadów (2020-2022).

Sztrantowicz Marek, 1999, Takuba – dzieje miecza, „Materiały Zachodniopomorskie” t. 44, s. 439-460.

Opracował: Lucjan Buchalik

Zakup dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu w ramach programu własnego Narodowego Instytutu Muzealnictwa i Ochrony Zbiorów Rozbudowa zbiorów muzealnych.